Da li u Novom Sadu treba podizati spomenik kralju Petru?

Vladimir Mitrović

Pravo je čudo da u međuratnom periodu u Novom Sadu, kao središtu Dunavske banovine (od 1929), nisu podignuti spomenici kraljevima Petru I Karađorđeviću (1844, Beograd – 1921, Beograd) i Aleksandru I Karađorđeviću (1888, Cetinje – 1934, Marsej). Na području Vojvodine u istom periodu nastaju neki od najmonumentalnijih spomenika, tzv. dinastika, posvećenih kraljevima Petru i Aleksandru u čitavoj Kraljevini Jugoslaviji. Spomenici kralju Petru u Bečeju – podignut 1924. rad vajara Milana Nedeljkovića, srušen 1941. obnovljen 1992. – Velikom Bečkereku / Zrenjaninu – podignut 1928. rad vajara Rudolfa Valdeca, srušen 1941. obnovljen 2003. – i Pančevu – podignut 1932. rad vajara Petra Palavičinija, srušen 1941. Spomenik kralju Aleksandru u Somboru – podignut 1940. rad vajara Antuna Augustinčića, srušen 1941. – pripada korpusu najuspelijih i najlepših dinastičkih spomenika iz vremena Kraljevine, od kojih se ističu još i spomenici u Skoplju (Aleksandar, 1937), Ljubljani (Petar, 1931; Aleksandar, 1940), Varaždinu i Tuzli (1935), Visokom (1937), Sarajevu (1938), Cetinju (1940), pomenimo samo one najznačajnije koje su izradili najpoznatiji slovenački i hrvatski vajari toga doba – Lojze Dolinar, Antun Augustinčić, Frano Kršinić, Ivan Meštrović. Ne treba ni pominjati da su svi ovi spomenici, nekada impozantnih veličina, uklonjeti neposredno po kapitulaciji Kraljevine Jugoslavije u proleće i leto 1941. godine. Veliki broj vojvođanskih gradova, naselja pa i sela imao je neke od memorijabilija posvećenih kraljevima iz dinastije Karađorđević.

Ubrzo posle ubistva kralja Aleksandra u marsejskom atentatu 9. oktobra 1934. širom Kraljevine Jugoslavije započinje proces podizanja spomeničkih znamenja – spomenika, spomen-bista, spomen-česmi ili nekih od drugačijih spomen obeležja posvećenih blagopočivšem jugoslovenskom kralju. Na područjima današnje Slovenije, Hrvatske, Crne Gore, Makedonije, Kosova i Bosne i Hercegovine mnogobrojni dinastički spomenici, kompletno su demontirani, uklonjeni i porušeni o čemu detaljno govore knjige srpskog istoričara umetnosti Uglješe Rajčević (Zatirano i zatrto: oskrnavljeni i uništeni srpski spomenici na tlu predhodne Jugoslavije, Prometej, Novi Sad, 2001). To je verovatno najveći i najpreciznije izveden urbocid koji je učinjen na ovim prostorima koji se može meriti sa uništenjem graditeljske baštine nastale u vreme turske okupacije u pravoslavnim delovima Balkana, ne računajući poslednje balkanske ratove iz devedesetih godina.

Svi dinastički spomenici su imali i neke zajedničke imenitelje koji sa današnje distance izgledaju veoma slikoviti. Naime, za ogromnu većinu spomenika organizovani su prvo odbori za podizanje spomenika sastavljen od viđenih lokalnih građana dok su konkursne utakmice bile fer i poštene jer su komisije bile pažljivo birane – umetnici, univerzitetski profesori, arhitekti kao i predstavnici lokalne vlasti i kraljevske kancelarije. Na konkursu su pobeđivali uglavnom najbolji vajarski radovi da bi se onda krenulo u složen tehnički složen proces izvođenja spomenika, livenjem ređe klesanjem. Na kraju, obično posle nekoliko godina u kojima su bila potrošena i značajna materijalna sredstva, sledilo je njihovo postavljanje i svečano otvaranje uz obavezne svečanosti sa narodnim skupovima na kome su prisustvovali svi koji učesnici procesa izgradnje kao i predstavnici kraljevske kancelarije, civilne vlasti, vojske, crkava, različitih udruženja itd. Bili su to bez sumlje veoma složeni propagandni, društveni, tehnički i umetnički procesi. Još jedan od zajedničkih imenitelja za ove spomenike je pomenuta činjenica da su svi porušeni već početkom rata jer nije postojala nikakva istorijska šansa da prežive na teritorijama na kojima su bili podignuti.

 

 

Kraljevi u Novom Sadu

 

U Novom Sadu, po našim dosadašnjim saznanjima, prvi pomen akcije vezane za podizanja spomenika kralju Aleksandru potiče iz zapisnika sa sednica gradskog Poglavarstva 1935. godine u kojima nije naznačeno mesto budućeg monumenta. Za lokaciju saznajemo iz jednog kasnijeg dokumenta Poglavarstva upućenog društvu “Šafarik“ u kome se kaže da je mesto za budući spomenik određeno te da je u pitanju ondašnji Vilsonov trg (danas Trg mladenaca). Tokom leta 1938. godine gradska uprava je donela odluku o podizanju dva spomenika u Novom Sadu – dr. Svetozaru Miletiću, ispred Gradske kuće na glavnom gradskom trgu i kralju Petru oslobodiocu na Bulevaru kraljice Marije (danas Mihajla Pupina), pored zgrade Banovine. Verovatno se mislilo na ondašnji prazan prostor ispred susedne upravne zgrade, preko puta Dunavskog parka. Dok je predlog za spomenik Svetozaru Miletiću usvojen a posle nekoliko godina i ostvaren u delu velikana jugoslovenskog vajarstva Ivana Meštrovića, spomenici kraljevina Petru i Aleksandru, nažalost, doživeli su drugačiju sudbinu. Sa akcijama oko izgradnje oba spomenika nije se daleko otišlo, čak nije zabeleženo da su predlozi uopšte ušli u već tada ustaljenu proceduru pripreme, kao što je osnivanje konkursne komisije, određivanje lokacije, raspis konkursa i uslova itd. Svakako da je velika istorijska nepravda činjenica da srpski i jugoslovenski kraljevi nisu dobili adekvatna spomenička obeležja u međuratno vreme kada je to bila uobičajena praksa državnih i lokalnih vlasti prilikom izbora i podizanja javnih spomenika u svojim sredinama, posebno kada se radilo o novopriključenim delovima nove države.

Pored početka Drugog svetskog rata postoje pak činjenice koje su na određeni način amortizovale nedostatak figuralnih predstava kraljeva Petra i Aleksandra u novosadskoj sredini. Naime, veoma kvalitetni portreti kraljeva, izvedeni u visokoj umetničkoj prezentaciji, postavljeni su u medaljonima na zgradi Dunavske banovine po okončanju izgradnje (1940), čiji je autor jedan od retkih novosadskih vajara Karlo Baranji (1887-1970). Na izradi reljefnih medaljona sarađivala je njegova supruga i sama vajarka Zlata Markov Baranji (1894-1978). Odmah na početku okupacije reljefi kraljeva su zajedno sa medaljonima srpskih vojvoda Živojina Mišića, Stepe Stepanovića, Petra Bojovića i Radomira Putnika iz Prvog svetskog rata uklonjeni. Tokom 2007. godine medaljoni su uspešno rekonstruisani pod vođstvom novosadskog restauratora i istoričara umetnosti Ratomira Kulića i od tada ponovo krase velelepno zdanje nekadanje Dunavske banovine.

Kralj Aleksandar je bio predstavljen takođe na jednom reljefu vajara Radete Stankovića, autora impozantnog spomenika kralju Aleksandru u Nišu (1939), u predvorju zgrade Sokolskog doma (Pozorišta mladih), postavljenog na dan Ujedinjenja 1. decembra 1936. prilikom otvaranje zgrade, o kome se malo zna, osim činjenice da je odmah po dolasku mađarskih okupcionih snaga uklonjen i više nikada nije pronađen. Nedavna obnova i potpuna rekonstrukcija spomen-reljefa Ulazak srpske vojske u Novi Sad (1938), rad pomenute vajarke Zlate Markov Baranji, ponovo postavljenog 2013. godine na Beogradsku kapiju, odličan je primer odgovornog ponašanja i stava prema uklonjenim spomenicima, što svakako da ima dubokog društvenog, istorijskog pa i umetničkog smisla, jer se ispravlja jedna krupna istorijska nepravda kada su se okupacione vlasti nemilosrdno obračunavali sa srpskim spomenicima proteklih perioda.

 

Kralj na Trgu republike

 

Da li je potrebno ispravljati očigledne istorijske nepravde akcijom za podizanje spomenika kralju Petru koja je ovih dana najavljena a potom i ekspresno usvojena u lokalnom parlamentu? Da li ćemo tako dobiti još jedan od urbanistički fake (fejk, srpskih: lažnjak) i time ponoviti bizarne greške, recimo grada Skoplja, koje je na karikaturni način popunila svoje ulice i trgove spomenicima koji ne samo da nisu bili predviđeni za te lokacije već su i jedno jasno svedočanstvo o spremnosti političkih elita da do takve mere ideologiziraju svoj prostor. Da li će i ovaj spomenik ući u bedekere novog ideološkog prepakivanja gradskih sredina u balkanskim državama i da li je to Novom Sadu uopte potrebno?

Lokacija predviđena, ovoga puta u neformalnim razgovorima, za mesto budućeg spomenika kralju Petru na Trgu republike, u neposrednoj blizini ili nastavku Riblje pijace, značiće u isto vreme jedno sasvim nanovo i bez ikakvih istorijskih osnova potpuno ideološki (re)definisanje zatečenog trga, kao posebnog mesta za sve građane. U isto vreme taj čin ne uspostavlja nikakvu vezu sa urbanističko-istorijskim nasleđem toga prostora ključnog za zaokruživanjem pešačke zone starog gradskoj jezgra. Znajući današnju podelu političke moći i vlasti, u lokalu i pokrajini, nema sumnje da će se već u propozicijama tražiti monument (verovatno krupna konjička statua) sasvim u duhu devetnaestovekovnog markiranja gradskih prostora. Tako ćemo pod jedan naknadno osmišljeni ideološki kišobran staviti trg koji je poslednjih nekoliko godina doživeo veliku urbanu transformaciju pretvorivši se u jezgro, zajedno sa Ribljom pijacom, nove turističke i prostorne ponude Novog Sada, grada koji nema puno pravih gradskih trgova. Učitavanje novih / starih ideoloških matrica u javni prostor jedne gradske zajednice, sve više okrenute prema turizmu i kulturi, ne šalje dobar signal građanima i gostima grada.

Na neosporno pozitivne slučajeve rekonstrukcije starih originalnih spomenika kralju Petru u Bijeljini – podignut 1937. rad vajara Rudolfa Valdeca, srušen 1941. i obnovljen 1993. – i Zrenjaninu, ovde se ne možemo pozivati jer spomenici u Novom Sadu nikada nisu bili podignuti za razliku od navedenih koji su surovo uklonjeni i uništeni od strane ustaške, mađarske i nemačke okupacione vlasti iz očigledno šovinističkih razloga. Gomilanje znamenja prošlosti nije najbolje rešenje u želji da se sačuva uspomena na znamenite ličnosti, kakvi su bez sumnje kraljevi Petar i Aleksandar, i može postati čist auto-gol prema novim generacijama kojima se predstavljaju ličnosti pa i pojave koje se pokušavaju revalorizovati u sasvim dnevno političkom kontekstu. Da li je potrebno više podsećanja na kraljeve Petra i Aleksandra? Na novosadaskom primeru pomenuti reljefni medaljoni iznad glavnog ulaza u Banovinu i onaj nestali u Sokolskom domu (koga bi u svakom slučaju trebalo, ako je moguće, rekonstruisati i vratiti na svoje mesto u predvorju današnjeg Pozorišta mladih, što bi imalo istorijskog smisla), pored ulica, bulevara i škola, čini se sasvim dovoljno.

Loša iskustva sa spomenicima podignutim u Novom Sadu i Beogradu poslednjih desetak godina – skoro stopostotni promašaji kada je reč i u izboru autora, uglavnom bliskih vlasti, kao i lokaciji spomenika – trebaju da nam služe za opomenu, jer svakako je lakše spomenik podignuti nego ukloniti. Kako izabrati temu i lokaciju, da li ta odluka treba da se sruči na leđa naših mlađih sugrađana koje niko ništa ne pita, da li estetika devetnaestog veka može da doprinese poboljšanju lokalnog urbanog prostora, samo su neka od brojnih pitanja koja prate problematiku spomenika u srpskom javnom prostoru.

Podgrevanje monarhističkih ideja u javnoj memoriji, sa pozicije (trenutne) političke moći, pa i sile, deluje posve besmisleno ne samo u ovom vremenu druge decenije XXI veka već i zbog činjenice da su današnji građani oslobođeni ideološkog pritiska vezanog za uređenje svog javnog, urbanog prostora. Nametanje ovakvih rešenja čak i samih tema a potom i dosta skupih i necelishodnih pa i nepotrebnih rešenja građane gura u još dublju izolaciju i narastajuće nezadovoljstvo prema tretmanu naše, kolektivne istorije i znamenja kojima se ona danas predstavlja.

Dakle, propuštene istorijske prilike, koje se nažalost nisu desile iz različitih razloga, kao svojevrsne prepravke istorije nisu poželjne čak ni u slučaju da se želi dobro. Posle svega čini se da je čitava akcija samo nemušto i namešteno ispipavanje terena za tu akciju od strane teledirigovanih direktora nekih od ključnih kulturnih institucija grada i pokrajine, na čelu sa nevidljivom direktoricom Muzeja Grada Novog Sada. Čitava akcija kao da ne pripada našem nego nekom bivšem, pa već i duboko prevaziđenom vremenu, u kome svi mi, osim osione, a sada već i razularene vladajuće politike, postajemo najobičniji taoci davne prošlosti. Štaviše, čitava situacija može izazvati sasvim kontraproduktivne efekte. Kada neki od ovakvih pokušaja / akcija prođe brojne stadijume i birokratske puteva gradske vlasti koja ima sve ingerencije za podizanje javnih spomenika (kome, gde i kako), predlozi nadležnih komisija u kojima sede ljudi koji nisu upoznati niti zainteresovani, već po ustaljenom običaju glasaju na osnovu partijskih interesa. U trenutku kada u Novom Sadu ne postoji, recimo spomenik najznamenitijem i najučenijem Srbinu svoga doba – Zahariju Orfelinu (Vukovar, 1726 – Novi Sad, 1785), književniku, naučniku, bakrorezcu i kaligrafu, dugogodišnjem stanovniku grada, čini se deplasirano govoriti o podizanju spomenika kralju Petru. Mogućnost ideološke manipulacije javnom sferom i urbanim okruženjem, koje je, ne zaboravimo, javno dobro, beskrajno je velika.

 

Advertisements
Објављено под Blog

Cehovska pisma i vedute Novog Sada (XVIII – XIX vek)*

Vladimir Mitrović

Razvojem litografije i tehnika reprodukovanja i umnožavanja na samom kraju XVIII i tokom prvih decenija XIX veka pojavljuje se motiv veduta i prikaza grada. Tu aktivnu produkciju možemo pratiti na dva polja – jedno se odnosi na cehovska pisma, litografije, bakroreze, čelikoreze, a drugo na kasnije nastale albume veduta gradova i krajolika sa naseljenim mestima. Prva polovina XIX veka može se označiti periodom procvata grafičke umetnosti, sa vedutama – prikazima gradova i okolne prirode – u prvom planu, koje su bile naročito popularne, slikovite i umnožive. Cehovska pisma, a potom i vandrovke (zanatski pasoši) bili su mesta gde se po prvi put pojavljuje silueta grada. Iako same vedute nisu bile ključni motiv na tim dokumentima, kao najvažnijim ličnim ispravama putujućih zanatskih kalfa tokom druge polovine XVIII veka, često su prvi prikazi velikog broja evropskih gradova.

Pojava veduta na ovim prostorima vezana je, kao i u drugim krajevima Evrope, za cehovska, esnafska pisma i prikaze gradova i naseljenih krajeva. Litografija ubrzo postaje prava komercijalna umetnost, koja bira određene sadržaje, uglavnom putopisnog karaktera. Centri za izradu grafika nastali su u većim evropskim gradovima iz potrebe za sazanjem političkog, topografskog i vojnog stanja u ovom regionu. Interesovanje zapadne i srednje Evrope za područje današnje Vojvodine ispoljava se uglavnom usled ratnih zbivanja na ovim prostorima. Tako su i najranije vedute ovih krajeva zapravo bitke, koje je vodio vojskovođa Eugen Savojski krajem XVII i početkom XVIII veka – kod Slankamena (1691), Sente (1697) i Petrovaradina (1716). Njihov autor je poznati holandski slikar Jan van Huhtenburg (1646-1733). Na bakrorezima rađenim prema njegovim crtežima dati su perspektivni prikazi predela na kojima su se odvijale pomenute bitke uz precizan opis rasporeda trupa i toka samih ratnih okršaja.

Iz 1774. godine potiče prvi prikaz Novog Sada – na cehovskom pismu stolara i licidera, čiji je autor slikar, pisac i grafičar Zaharija Orfelin, ključna ličnost srpske umetnosti nastale u ovim krajevima tokom XVIII veka.[1] Kao majstor kaligrafije, prisvajajući barokni dekorativan način rezanja, odlično je poznavao sve tajne tehnike. Pored ostalog Orfelin je autor brojnih bakroreznih ikona na kojima su česti prikazi manastira, sa okolnim pejzažem, čime je obogatio grafiku do tada isljučivo religioznog karaktera. Njegov rad je na neki način i prekid sa istočnim ikonopisačkim nasleđem, do tada opštevažećim u slikarskim krugovima. Cehovsko pismo sa širokim panoramskim prikazom Novog Sada, gledano iz Petrovaradinskog podgrađa, odaje očevica pri crtanju. Smešteno u bogatom ramu, kaliografijski popunjavano, ovo je, kako izgleda, najstariji grafički prikaz Novog Sada. Orfelinov rad bio je prethodnica, ali i uzor pojavi više sličnih crteža na cehovskim pismima nastalim u kasnijim periodima. U njihovim prikazima grada ne ide se dalje od Orfelinovog rešenja, dodaju se neka cehovska obeležja, pomalo se menjaju ukrasni ramovi – Cehovsko pismo kolara, potkivača i užara, (1781), Cehovsko pismo stolara i bačvara (1800), Cehovsko pismo zidara i tesara (1805) i Cehovsko pismo licidera (1810). Primerci ovih cehovskih pisama sačuvani su u Muzeju Vojvodine kao i u još nekim muzejskim institucijama u okolini.

Poznata i često reprodukovana panorama Novog Sada, autora Petra Demetrovića iz Krstura, nastala oko 1830. pleni jednostavnim ali preciznim izrazom finih linija i neosporne autentičnosti. Ovaj bakrorez štampan je uz knjižice putujućih zanatlija (vandrovke), koje su kao praktičnije, zamenile cehovska pisma. Motiv grada je potpuno u službi sećanja, neka vrsta zavičajnog motiva, koji putnika podseća na rodni kraj.

Petrovaradin kao osnovni motiv cehovskih pisama takođe se često pojavljuje. Prva od sačuvanih su Cehovska pisma krojača (1830) i Cehovska pisma i zidara i tesara (1840). Autor prvog je petrovaradinski litograf Mihael Troh, iskusni i plodni umetnik veduta, koji nekoliko godina kasnije otvara svoju litografsku radionicu u Budimu. Troh je u Petrovaradin došao 1824. a građanska prava stekao 1833. godine. Njegova moderno opremljena litografska radionica i atelje ubrzo postaje središte litografskog života, a sam umetnik je svojim radom i primerenim životom stekao ugled među sugrađanima pa je godinama biran za gradskog savetnika. Troh je autor jedne od prvih mapa bakroreza sa ovih prostora – Putešestvije po sremskim planinama, u kojoj su prikazani brojni fruškogorski manastiri, kao i vedute Novog Sada, Petrovaradina i Sremske Kamenice.

Veliko i blistavo razdoblje vedutne grafike bio je XIX vek kada su na brojnim putovanjima umetnici ostavljali grafičke prikaze naših gradova sa namerom da zadovolje zahtevno i bogato tržište Zapadne Evrope, otvoreno i zainteresovano za prikaze novih gradova i predela. Vedute su rađene sveže i originalno sa preciznim beleženjem motiva gradova i predela. Kompozicije su skladne, često na visokom umetničkom nivou. Te komercijalne radionice, zaposlene i oko drugih grafičkih usluga – portreti, ex librisi itd. – radile su poslove oko uređenja i publikovanja ovih crteža u bakru, često i kao ilustracije putopisnih i istorijsko-topografskih dela ili zasebnih knjiga bakroreza umetničkog karaktera. Putujući grafičari su, po nalozima komercijalnih izdavača, putovali novim predelima i crtali predloške u kojima su pažnju isključivo posvećivali glavnom motivu gradova, dok su u izradi predela, detalja vrtova, prirode i figuralnih motiva ostavljali slobodu samim bakrorescima, koji su u ateljeima doterivali i završavali vedute, spremajući ih za komercijalnu eksploataciju.

Više je austrijskih i nemačkih umetnika radilo crteže iz ovih krajeva i u tehnici čelikoreza, koja je trajnija i omogućava veći broj otisaka. Nekada su to bile ilustracije knjiga putopisnog karaktera – Franc Šams, Petrovaradin sa svojom okolinom, Pešta, 1820. crtao J. B. Ficera; V. H. Bartlet, posle 1830. Neki od poznatih umetnika, koji se bave ovom tematikom bili su Ludvig Robok i Tomas Ender (Beč, 1793 – 1875), prema čijim crtežima su izrađene serije kvalitetnih čelikoreza sa vedutama gradova Erdelja i Ugarske u kojoj se nalaze i vedute vojvođanskih mesta pored Dunava i Save, posebno Novog Sada i Petrovaradina. (MeyersUniversum, 1837; Panorama der OesterreichischenMonarchie, crtao Tomas Ender, 1840; MagyarorszagesErdely, crtao Ludwig Rohbock, 1857-1864). Za ove prostore svojim radom bili su vezani i drugi evropski umetnici i litografi. Poznati bečki crtač, pejzažista i bakrorezac Jakob Alt (1789 – 1872) jedan je od najplodnijih autora veduta sa motivima iz Novog Sada i okoline, koje su bile sastavni deo velikog albuma Dunavske razglednice rađenog sa bečkim litografom i izdavačem Adolfom Kunikeom (1828). To su prikazi Petrovaradinske tvrđave, Sremske Kamenice, Novog Sada kao i tvrđave i grada zajedno gledano iz Kameničkog parka. Alt je svakako najplodniji crtač Novog Sada s početka XIX veka. Njegovi bakrorezi odlikuju se svežinom umetničkog izraza i autentičnim detaljima, kako arhitektonskim prikazom tvrđave i grada, tako i onih životnih – pristanište, brodovi, odeća ljudi prikazanih na bakrorezima itd.

*) Deo autorskog teksta iz: Maja Erdeljanin, Vladimir Mitrović, Sava Stepanov, Slika grada: Novi Sad u likovnim umetnostima 18-21. veka, Kulturni centar Novog Sada, Novi Sad, 2009. 49-55. gde su publikovana i brojna cehovska pisma i vedute Novog Sada iz Muzeja Vojvodine i Muzeja grada Novog Sada. Knjiga se (valjda) može nabaviti kod izdavača, u Kulturnom centru Novog Sada.

[1] Zaharije Orfelin (Vukovar, 1726 – Novi Sad, 1785). Književnik, učitelj, naučnik, bakrorezac, kaligraf, prvi urednik srpskog časopisa, jedan od najznamenitijih Srba svoga doba. U Novom Sadu je bio magistar Visarionove slovenske škole (1749-1755), a potom prelazi u Sremske Karlovce gde radi kao kancelarista mitropolita Pavla Nenadovića. Osnovao je svoju radionicu gde izrađuje gramate, sinđelije, verske pouke i službene tekstove. Radio u Veneciji u štampariji Dimitrija Teodosijeva (1764), gde je objavio i prvi srpski i južnoslovenski časopis Slaveno-serbski magazin. Posle odlazi u Beč gde je specijalizirao bakrorezačku umetnost kod Jakoba Šmucera. Ponovo je u Novom Sadu 1769. gde je izradio i publikovao brojne gravire. Ponovo prelazi u Sremske Karlovce 1773. gde je pripremao gravire za svoje obimno delo o ruskom vladaru Petru Velikom. Svojim brojnim bakrorezima dosegao je najveće domete srpske grafike XVIII veka. Dositej Obradović se pred kraj života zalagao da se Orfelinu podigne spomenik što je ujedno i prvi pomen javnih spomenika kod Srba. Do danas spomenik nije podignut a Zaharije Orfelin, jedan od najučenijih Srba svoga doba, posve je zaboravljen. Sahranjen je u porti porušene Jovanovske crkve u Novom Sadu, da bi se danas zaboravilo gde je bio njegov grob i gde je bila sama porta i crkva (u neposrednoj okolini zgrade Socijalnog osiguranja, na Rotkvariji).

Milan Tabaković – Vodeći srpski neimar na prelazu vekova

 

Autor: Vladimir Mitrović

Milan (Emil) Tabaković je rođen u Aradu 14. avgusta 1860. godine. Osnovnu školu završio je u Aradu gde je potom i maturirao na Gimnaziji (1874). Pod uticajem starijeg brata, Aleksandra Tabakovića (Arad, 1856 – Arad, 1880), rano preminulog bečkog studenta, opredeljuje se za studije arhitekture. Međutim, iz materijalnih razloga Milan nije mogao redovno da se školuje već je bio prisiljen da se sam snalazi. Radeći na građevinama i u tehničkim biroima sticao je graditeljska iskustva stvarajući uslove za dalje školovanje. Kao retko koji srpski arhitekta XIX veka, Milan Tabaković je prošao temeljno obrazovanje, od zidarskih radova do projektovanja. Prva graditeljska iskustva stiče u Bosni (Busovača), u period 1878-1879. godine na izgradnji vojnih kasarni i baraka, kao rukovodilac poslova. Tokom sledeće godine Milan je bio zaposlen u arhitektonskom birou arhitekte Edmunda Peča na izradi projekata i predračuna za gradnju spremajući se za studije. Diplomirao je u Budimpešti na Arhitektonskom odseku Tehničkog fakulteta (1888) da bi naredne dve godine boravio na studijskim putovanjima u Nemačkoj, Engleskoj i Francuskoj kao stipendista Aradske industrijske komore. Tom prilikom posećuje i Svetsku izložbu u Parizu (1889). Po povratku u rodni grad, Milan radi u jednom od najpoznatijih aradskih arhitektonskih biroa arh. Nandora Jiriseka, da bi se ubrzo, tokom 1892. godine, osamostalio i osnovao sopstveni projektanski biro, pomognut pomoćnicima koje je vaspitavao i osposobio. U to vreme bio je i nastavnik u Industrijskoj školi za obradu drveta i metala u kojoj su se pripremali budući majstori umetničkih zanata. Sve do 1904. godine Milan se bavio isključivo projektovanjem, a potom i preduzimačkim poslovima.

Nagli ekonomski i kulturni procvat, tokom poslednjih decenija XIX veka u većim gradovima Ugarske, zahvatio je i Arad koji se u to vreme ubrzano razvija. Za napredak Arada od posebne je važnosti 1895. godina kada engleskim kapitalom započinje izgradnja gradskog vodovoda i savremenog sistema kanalizacije na području čitave teritorije grada. Razvoj Arada nastavlja se izgradnjom velikih industrijskih objekata, brojnih kasarni, bolnica i školskih objekata, što zajedno doprinosi živoj građevinskoj delatnosti koja traje do početka Prvog svetskog rata. Pod ovakvim uslovima, naoružan temeljnim stručnim znanjem, savestan i vredan, ugledajući se na talentovanog brata Aleksandra, Milan Tabaković se brzo ističe i dospeva u red najboljih i najzaposlenijih arhitekata svoga vremena.

Proučavalac dela arh. Milana Tabakovića, Željko Škalamera je u monografskom tekstu napravo jasnu i detaljnu podelu celokupnog Milanovog stvaralaštva, vezanog uglavnom za mesta Erdelja i Banata, rumunskog i kasnije jugoslovenskog (Zrenjanin, Kikinda). Njegovo obimno delo nije proučeno do kraja, ali je većina najznačajnijih dela ipak poznata zaslugom navedenog istraživača i arh. Đorđa Tabakovića, koji je dobro poznavao graditeljsku karijeru i arhitektonska dela svoga oca. Prvu fazu arhitektonskog opusa Milana Tabakovića, između 1890-1904. godine, čine građevine na kojima preovlađuje jako osećanje za dekorativnost. Ova faza nosi sve oznake kasnog istoricizma u kome se kombinuju pretežno barokni elementi u raznim varijacijama. Glavni objekti iz ovog perioda su Najmanova palata i palata Aradsko-čanadske železničke direkcije, obe izgrađene u samom centru Arada, uz glavni bulevar, naspram aradske Gradske kuće. U projektima za ove grandiozne palate Milan Tabaković pokazuje se kao veliki poznavalac istorijskih stilova, iskusan graditelj i vešt operativac. Obe palate su zamišljene pod jakim uticajem savremenih nemačkih uzora. Iz istog vremena potiče i porodična kuća Tabakovićevih, podignuta 1895. godine. Istom korpusu pripada i zgrada Srpske pravoslavne opštine u Zrenjaninu, projektovana 1898. godine kao i Letnje pozorište u Aradu, projektovano godinu kasnije. U istom periodu Tabaković projektuje crkve u Nađbanji (Minoritska), Tisabeču i Nađpaladu (Reformatorske), koncipirane na tradiciji neoromanike i neogotike, jednostavne i stroge u osnovama, izgledu i dekoraciji. Plodna graditeljska aktivnost rezultirala je i drugim velikim objektima podignutim početkom XX veka u Aradu – Feldesova palata, Učiteljski konvikt i palata Poljoprivrednog društva. Na kraju prve istoricističke faze stoji velelepna Minoritska crkva sa najamnom palatom, podignuta u samom centru Arada 1903. godine kao jedan od navećih i najreprezentativnijih hramova u gradu.

Ostale faze Milanovog opusa nisu vremenski jasno naznačene ali se mogu pratiti. Drugu fazu Tabakovićevog stvaralaštva čine građevine prelaznog perioda u kome se mešaju elementi barokne ornamentike i novog, secesijskog pokreta, koji je zapljusnuo južne i istočne krajeve Monarhije. Najznačajniji objekat ovog perioda svakako čini zgrada slobodnozidarske lože Solidarnost u Aradu, koncipirana kao manji hram pravougaone osnove ukrašen secesijskom ornamentikom, koji je najavio primenu novog ukrasnog programa na stambenim i poslovnim palatama. Sledeću fazu predstavljaju zgrade u novoj arhitektonskoj kompoziciji na kojima preovlađuju secesijski ornamenti. U ovom periodu se posebno ističu projekti više školskih zgrada u Aradu (Građanska škola, škola na Erdeljskom putu) i drugim mestima rumunskog Banata (Velenješ, Batanji). Narednu fazu u opusu Milana Tabakovića predstavljaju građevine na kojima se polako gubi ključna uloga fasadnog ukrasa na račun većeg značaja funkcije građevina, koje su proizašle iz istorijskih stilova i secesijske orjentacije. Najamna zgrada Srpske pravoslavne crkvene opštine u Aradu i tri zgrade u Kikindi, podignute su između 1908 – 1910. godine – Privredna banka, Lapetadova palata, kao i zgrada bioskopa (danas Zvezda) kojoj je, usled više obnova i rekonstrukcija, u znatnoj meri izmenjen prvobitni izgled.

Kada je napuštao Arad, njegov odlazak bio je propraćen nesumnjivo iskrenim žaljenjem  rodnog grada, obeležen novinskim izveštajima pisanim sa puno topline, uz isticanje Milanovih vrlina i doprinosa izgradnji i uređenju Arada. (Aradski arhitekta Milan Tabaković se seli u Jugoslaviju, Erdelyi Hirlap 6. oktobar 1929. Arad). U vreme preseljenja, o kome se dugo razmišljalo, u Novi Sad, porodica Tabaković je bila u vrhu društvene elite u Aradu. Otac Milan, zajedno sa suprugom Julkom (Petrović, po majci Mladenović), sinovima Đorđem (Đuricom) i Ivanom, i kćerkom Olgom (Lolom) stiže u Novi Sad, koji je posle rata postao vojvođanska prestonica u novoj državi Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Jak nacionalni duh u kome su porodica i njeni članovi odrastali kao i nova politička situacija povodom priključenja Arada Rumuniji, svakako su uticali da se novi dom potraži u novoosnovanoj državi južnih Slovena. Milan Tabaković je doživeo duboku starost u Novom Sadu gde je preminuo 10. septembra 1946. godine. Sahranjen je na novosadskom Almaškom groblju.

 

Literatura: Milan Kašanin, Veljko Petrović, Srpska umetnost u Vojvodini, Novi Sad, 1927, 43; Milan Kašanin, Milan Tabaković, Enciklopedija likovne umjetnosti IV, Zagreb, 1966. 391; Željko Škalamera, Arhitekta Milan Tabaković (1860-1946), Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 6, Novi Sad, 1970; Svetlana Bakić, Arhitektonsko-urbanističko nasleđe Kikinde, Građa za proučavanje spomenika kulture Vojvodine XVIII, Novi Sad, 1996; Vladimir Mitrović, Milan Tabaković, Leksikon srpskih neimara, Beograd, 2002, 177; Vladimir Mitrović, Arhitekta Milan Tabaković, DaNS 37, Novi Sad, 2002; Biserka Ilijašev, Dela arhitekata Milana i Đorđa Tabakovića u Kikindi, DaNS br. 46, Novi Sad, 2004; Biserka Ilijašev, Arhitekti Milan i Đorđe Tabaković u Kikindi, Glasnik Istorijskog arhiva br. 4, Kikinda, 2007; Vladimir Mitrović, Arhitekta Đorđe Tabaković (1897-1971), Pokrajinski zavod za zaštiti spomenika kulture, Petrovaradin, 2010; Vladimir Mitrović, Arhitektura XX veka u Vojvodini, MSUV, Akademska knjiga, Novi Sad, 2010. 73-79, 392.

Dinastički spomenici u Kraljevini SHS / Jugoslaviji (1919-1941)

Издвојено

Autor: Vladimir Mitrović

Dinastički spomenici u Kraljevini SHS / Jugoslaviji (1919-1941)

Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Crna Gora, Makedonija

Skupina dinastičkih spomenika (dinastici) posvećenih kraljevima Petru I Karađorđeviću (Beograd, 1844-1921) i njegovom sinu, Aleksandru I Karađorđeviću (Cetinje, 1888 – Marsej, 1934 ), iz vremena Kraljevine SHS (1919-1929) / Jugoslavije (1929-1941), nastajala je područjima svih banovina, danas nezavisnih zemalja (Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Crna Gora i Makedonija). Ovi spomenici su bili bez sumnje direktan produkt državne propagande koja je težila da se nova država ujedini i dodatno poveže. Dinastici toga perioda nastali na području današnje Vojvodine samo su sastavni deo, nikako manje značajan, široke akcije “obeležavanja teritorije“ kroz podizanje spomenika posvećenih monarsima, kao poželjnim simbolima ujedinjenja u novu državnu zajednicu. Stoga je neophodno reći nešto više o njima dok će o istorijati međuratnih spomenika u Srbiji biti više reči u posebnom poglavlju.

Spomen obeležja, podignuta okvirno od sredine dvadesetih godina do kraja 1940. godine, dakle u periodu od deceniju ipo. U tom relativno kratkom periodu nastalo je blizu dve stotine dinastičkih spomenika, posvećenih kraljevima Petru I i Aleksandru I, različitih po formi i gabaritu, od prikaza konjanika, stojećih figura, uveličanih poprsja, portreta, reljefa sa kompozicijama iz života monarha, spomen-ploča i spomen-česmi. Vremenom se ovoj pojavi priključuju i spomen-groblja, spomen-objekti utilitarne namene (škole, bolnice, sanatoriju), sokolski domovi, i na kraju, pravoslavne crkve, čime zvanočna vlast potvrđuje unitarističko ustrojstvo nove države.

Za te svečane prilike angažovani su uglavnom akadesmi vajari pa diletantskih radova skoro da nije ni bilo. Pripreme za podizanje spomenika kao i svi događaji koji su im predhodili kao i svečana otvaranja i osvećenja bili su ozbiljno shvatana u svim sredinama, nezavisno o kojoj se banovini radilo. U svim gradovima u kojima se spomenici nicali svi događaji su bili planirani u sadejstvu državnih organa i lokalnog stanovništva i lokalne vlasti. Odbori, sednice, dogovori, konkursne utakmice, žiriji, posebno prikupljanje materijalnih sredstava potrebnih za podizanje i izgradnju spomenika, bili su iskljlučivo inicirani i sprovođeni na inicijativu lokalnih vlasti, naravno u direktnim dogovorima sa kraljevom kancelarijom. Nema sumnje da su akcijama podizanja spomenika kraljevima u čitavoj zemlji bilo planirano i birokratski uspešno rukovođeno ali, kako izgleda, u tom trenutku nije bilo nekih osobito negativnih reakcija na njihovo podizanje. Ipak, sasvim retki, sporadični incidenti ali i kasnija opšta neprihvaćanje ovih spomenika bili su, između ostalog, osnovni uzroci i njihovog jedinstvenog nestajanja. U periodu od maja 1941. pa do, u najboljem slučaju, jeseni iste godine, samo sa teritorije koja je ušla u sastav NDH (Hrvatska i Bosna i Hercegovina) uklonjeno je i uništeno stotinjak spomenika. Od jedne relativno ozbiljne i kvalitetne produkcije nije ostao niti jedan, baš kao i u ostalim delovina zemlje. Kada je po zvaničnom raspadu Kraljevine Jugoslavije, posle ponižavajućeg šestoaprilskog rata 1941. teritorija zemlje je surovo rasparčana i podeljena. Nove vlasti, izuzev donekle u tzv. centralnoj Srbiji, nisu dugo čekale da uklone sva omrznuta zatečena spomenička znamenja. Pripreme za te događaje bile su veoma jasne i brze – odmah po organizovanju vlasti na novim državnim teritorijama trebalo je ukloniti sve ostatke prethodne državne zajednice sa posebnim akcentom na dinastičke spomenike. Na severnim teritorijama zemlje, u Sloveniji, Dalmaciji, Dubrovniku i Crnoj Gori, italijanske okupacione vlasti zvanično uklanjaju spomenike putem svoje lokalnih birokratskih uprava. U velikom, centralnom delu kraljevine, uključenom u NDH, gde je podizanje u međuratnom periodu bili veoma intenzivno, vlast preuzima ustaški režim koji temeljno ruši sve zatečene spomenike kraljevskog režima. Na teritoriji Bačke tu ulogu preuzimaju mađarske okupacione vlasti, u Banatu nemačka vlast a u Makedoniji bugarske, koje se posebno brutalno obračunavaju sa zatečenim spomenicima, kako onim iz doba kraljevnine, tako i onih iz srednjeg veka. Tako su do jeseni 1941. godine sa lica zemllje nestala svi dinastički spomenici i obeležja Kraljevina SHS (Jugoslavije). Do danas obnovljeno je tek njih nekoliko – u Bjeljini, Zrenjaninu.[1] Faktički, ovi spomenici su bili osuđeni na propast i zaborav i pre nego što su fizički podignuti. Jednostavno, u našoj istorijskoj konstalaciji oni nisu imali nikakve šanse da prežive.

Slovenija (Dravska banovina)

Pobornici politike zasnovane na unitarizmu u nastojanju da suzbiju čak i same naznake dezintegracije Kraljevine SHS / Jugoslavije započeli su još ranije, sredinom dvadesetih godina, snažnu propagandnu delatnost na uobličavanju kulta, prvo kralja Petra Ujedinitelja a potom i Aleksandra, što se moglo uočiti i u Dravskoj banovini, gde je odmah nakon monarhove pogibije započela proizvodnja kraljevog kulta, posebno izražena u vizuelnoj umetnosti. Politička kriza koja je postojala i za vreme kralja Aleksandra i koja je na kraju prouzrokovala ličnu diktaturu kralja Aleksandra pretila je da nakon suverenove smrti 1934. godine izazove poptpuni kolaps države. Svi dinastički spomenici podignuti na teritoriji Slovenije između dva svetska rata uništeni su ili demontirani neposredno po okončanju tzv. aprilskog rata u kome je bivša Kraljevina Jugoslavija prestala da postoji. Dakle, do leta 1941. godine u Sloveniji više nije postojalo javnih spomenika posvećenih članovima dinastije Karađorđević.

Prvi javni spomenik na teritoriji Slovenije po ujedinjenju u novu državu bio je, kako se i očekivalo, spomenik kralju Petru I Karađorđeviću u Kranju, podignut 1926. godine a on je ujedno i prvi spomenik posvećen jednom od članova dinastije u Sloveniji. Autor Valentin (Tine) Kos (1894-1979), veoma aktivan slovenački kipar druge polovine dvadesetih godina, radeći spomenike, reljefe, spomen-ploče, nadgrobne spomenike, portrete i sitnu plastiku. Na svečanosti otkrivanja spomenika u Kranju 25. jula 1926. godine prisustvovali su i kraljevski par kralj Aleksandar i kraljica Marija (u slovenačkoj narodnoj nošnji) u pratnji brojnih visokih gostiju. Spomenik se sastojao od visokog i vitkog obeliska, postavljenog na arhitektonski konstruisanu konusnu i kasetiranu osnovu. Na obelisku je bio apliciran reljef sa kraljevim likom predstavljen iz profila, a ispod reljefa figura idealizovanog junaka raširenih ruku. Na vrhu piramidalnog obeliska nalazio se bronzani orao, simbol države, skupljenih krila i glave okrenute u pravcu zapada.

Jedan od svakako najveličanstvenijih dinastičkih spomenika u čitavoj zemlji bio je spomenik kralju Petru I Karađorđeviću u Ljubljani, podignut 1931. godine kao jedan od dva velika ljubljanska spomenika.[2] Spomenik je izradio poznati vajar Lojze Dolinar (Ljubljana, 1893 – Opatija, 1970), jedan od najplodnijih slovenačkih kipara koji je između ostalog dugo vremena boravio u Beogradu (1949-1959) kao profesor na beogradskoj Akademiji likovne umetnosti. Pored spomenika Ljubljani, Dolinar je autor i spomenika kralju Aleksandru I u Skoplju (u Dečjem domu, 1935) i Visokom (1937). Iz međuratnog vremena potiču njegov monumentalni spomenik đacima ratnicima u Skoplju (1935), kao i niz spomenika piscima Stjepanu Mitrov Ljubiši (Budva, 1934), Simi Igumanovu sa sinčićima (Beograd, 1936) i Svetislavu Kasapinoviću (Pančevo, 1940), koji su svi od reda porušeni i uništeni.[3] Posle rata Dolinar je izveo i niz monumentalnih spomenika posvećenih otporu i stradanju jugoslovenskih naroda u maniru bliskom socrealističkoj školi (Đakovica, 1951; Prijepolje, 1954; Kraljevo, 1955; Kranj, 1961). Zabeleženo je i nekoliko Dolinarovih radova – skulptura, reljefa, poprsja – na beogradskom Novom groblju.[4] Pored vajarstva Dolinar se uspešno bavio i grafikom. U Modernoj galeriji u Ljubljani mu je priređena retrospektivna izložba 1996. godine. Dolinar pripada malobrojnoj plejadi slovenačkih i jugoslovenskih vajara čiji su spomenici bili primeri klasične spomeničke skulpture iz prve polovine XX veka na ovim prostorima.

Podizanje spomenika kralju Petru u Ljubljani pratili su sve dnevne novine u Sloveniji ali i beogradska štampa, posebno Vreme, koje je donosilo opširne izveštaje o pripremama podizanja, samom činu otkrivanja spomenika kao i o celokupnom program svečanosti.[5] Spomenik je svečano otkriven 6. septembra 1931. na desetogodišnjicu od smrti kralja Petra I uz prisustvo velikog broja građana i gostiju iz čitave Slovenije (Dravske banovine). Samo dva dana kasnije spomenik je posetila i kraljica Marija. Tih nekoliko dana u Ljubljani je organizovano niz manifestacija – defile vojske, Sokola i vatrogasaca. Otvaranje obnovljenog Magistrata, kao i svečani koncerti u katedrali i na otvorenom prostoru, što govori o važnosti koju su slovenačke institucije pridavale svečanom otkrivanju spomenika.

Spomenik je, na predlog arh. Jožefa Plečnika, bio postavljen na vrhu stepeništvu ljubljanskog magistrate, kao (novi) sastavni deo prilaznog portala. Stari kralj je bio predstavljen kao konjanik, u sedećem stavu, pognute glave na manjem uzdignutom postolju. Svojom visinom (3,3m) dominirao je centralnim trgom. Dolinar je izveo stilizaciju pod direktnim uticajem herojskog vajarstva Ivana Meštrovića, spomenik je snažnih masa i volumena u neoklasicističkim manirom.[6] Italijanski okupatori su 25. jula 1941. godine spomenik demontirali i uništili. Svojim položajem, umetničkom koncepcijom kao i porukom koju odašilja, spomenik Kralju Petru je trebao da svedoči o organskoj povezanosti institucija nove države sa tradicionalnim političkim i upravnim institucija slovenačkog naroda što je potvrđeno i svečanom poveljom ugrađenom u postament spomenika koja je svedočila o ‘’istorijskom sjedinjavanju Slovenaca u novu kraljevinu pod vođstvom kralja Petra I Karađorđevića. [7]

Isti autor je pred sam početak rata izradio i spomenik kralju Aleksandru I, takođe u Ljubljani, koji je svečano otvoren na rođendan kralja Petra II 6. septembra 1940. godine uz prisustvo mladog kralja, kneza namesnika Pavla, članova Kraljevskog doma i visokih zvanica iz Beograda, Zagreba, Ljubljane i čitave Slovenije. Kao i u slučaju podizanja spomenika kralju Petru oava svečanost je direkno prenošena na radio stanici Ljubljane. Podizanje ovog spomenika pratili su brojni nesporazumi o njegovom izgledu ali i o lokaciji na kojoj treba biti postavljen.[8] Bilo je predloga da se namesto spomenika podigne neka utilitarna građevina, na primer bolnica, što je bio čest slučaj u međuratnoj Jugoslaviji. Konkurs raspisan 1937. i dodeljene nagrade nisu bile garancija da će se pristupiti i samoj izgradnji spomenika. Spor je trajao tokom čitave sledeće godine da bi se potom raspisao novi, drugi po redu konkurs. Prva nagrada je dodeljena vajaru Valentine Kosu, autoru spomenika u Kranju, i arh. Miru Kosu, za projekat u kome je kralj prikazan kao stojeća figura, dok je druga nagrada dodeljena Lojze Dolinaru. Tako je tek početkom1939. godine doneta konačna odluka da se podigne kraljev konjički spomenik, po Dolinarovom projektnom rešenju. Arhitektonsku postavku izradio je arh. Herman Hus (1896-1960). Spomenik je bio smešten na konačnu lokaciju ‘Zvezda’, prema Kongresnom trgu. Figura kralja konjanika bila je visoka 6,80 m, dužina 5,75 m i širina 1,60 m. Kralj je predstavljen u uniformi, u pozi jahača. Visok postament na kome se nalazio spomenik bio je obložen bukovačkim granitom sa reljefnim aplikacijama na kojima su prikazane skupine nagih figura u simboličnim kompozicijama ’Rat’, simbolično izražava ideju da njegov teret pada na sve podjednako, a ne samo pojedince i ’Mir’, koji je predstavljen u tri grupe, od kojih srednja prikazuje ujedinjenje Jugoslavije, leva život u slobodi, desna rad u grupi. U opširnom članku istaknuti slovenački istoričar umetnosti Franc Stele (1886-1872), koji je i ranije pisao o savremenim spomenicima Jugoslavije[9], daje kvalitetan opis lokacije i samog spomenika zaključujući da je spomenik monumantalan ali dostojan i da je dokaz napredka umetnosti kod nas.[10] Monumentalni konjanički spomenik kralju Aleksandru trebalo je da utvrdi memoriju na počivšeg suverena, kao i da potvrdi nacionalno jedinstvo. Istovremeno, vizuelna memorija kralja Aleksandra materijalizovana u konjaničkoj skulpturi evocirala je arhetip o kamenom vitezu. Tako je savremeni politički kontekst povezan sa stari starim mentalnim slikama i ritualnim praksama uzdigao poimanje vladarevog lika u domen simboličke kulture. Oba ljubljanska spomenika pripadali su grupi najuspešnijih dinastika podignutih u međuratnoj Kraljevini Jugoslaviji.

Posebnu skupinu dinastičkih spomenika u Sloveniji čine spomenici kralja Aleksandra I u vidu masivnih poprsja na visokim postoljima – Ljubljana, u fabrici duvana (vajarka Iva Despić-Simonović, 1935), Jesenice (vajar Petar Loboda, 1936) i spomenik u dvorištu Građanske škole u Mariboru (1936). Kao i na drugim teritorijama kraljevine i u Sloveniji je bilo mnoštvo skromnijih spomenika po manjim mestima, kao i brojnih spomen-ploče posvećenim kraljevima Petru I i Aleksandru I.

Hrvatska (Savska i Primorska banovina)

Više dinastičkih spomenika u Hrvatskoj nastali u ovom periodu zaslužuju dodatnu pažnju – ili po izrazito visokim umetničkim kvalitetima koji se često poklapaju sa radovima poznatih jugoslovenskih vajara ili nekim drugim specifičnostima koje ih izdvajaju iz opštejugosovenskog korpusa spomenika posvećenih članovima jugoslovenske dinastije. Jedan od prvih spomenika kralju Petru I podignut je već 1923. godine u Dardi kod Osjeka. To je bila piramidalna kostrukcija, visoka devet metara, sa dvoglavim orlom na vrhu koji u kandžama drži grb Kraljevine SHS. Spomenik je podignut na mestu, a verovatno i od istog materijala, predhodnog spomenika Mariji Tereziji sa mađarskom krunom, koji je porušen već 1918. godine. Istu sudbinu doživeo je i spomenik u Dardi ubrzo po početku Drugog svetskog rata.

Samo godinu dana posle smrti kralja Petra I na zboru građana Dubrovnika, odlučeno je da se otkupi nacrt za spomenik od Ivana Meštrovića (Vrpolje, 1883 – South Band, USA, 1962). Posle dve godine 1. decembra 1924. na dan Ujedninjenja, na velikoj svečanosti svečano otkriven je veliki kameni reljef. Bio je postavljen na počasno mesto (levo od stepeništa na gradskim zidinama) ispod samog kipa Svetog Vlaha, zaštitnika grada. Kralj je bio prikazan na konju, ogrnut velikom pelerinom sa sokolom u ruci. Čak i na reprodukcijama starih fotografija očito je da reljef nosio veliku umetničku energiju, svojom umerenom stilizacijom i kranje espresivno spada u sam vrh Meštrovićevih radova slične tematike. I sam kralj Aleksandar je bio veoma zadovoljan dubrovačkim spomenikom pa je odmah posle svečanog otvaranja dodelio odlikovanja učesnicima procesa izgradnje i otkrivanja spomenika. Meštrovićev reljef sa prikazom kralja Petra I izlagan je vić sledeće godine u Parizu.

Poznati hrvatski i jugoslovenski vajar Antun Augustinčić (Klanjec, 1900 – Zagreb, 1970) je u međuratnom periodu izradio niz monumentalnih dinastika. Pored velikih spomenika u Kragujevcu (1932, jedini koji još postoji, i nije dinastik već je posvećen palim u ratovima), Skoplju (1937) i Somboru (1940), Augustinčić je na području Hrvatske izveo tri spomenika. Najraniji je bila jednostavno koncipirana i izvedena spomen-ploča posvećena desetogodišnjici oslobođenja ostrva Krka sa stilizovanim dvoglavim orlom, državnim grbom u kandžama i prigodnim zapisom (1931). Spomenici u Varaždinu i Sušaku znatno su značajniji i pripadaju samom vrhu međuratnih dinastika. Spomenička figura kralja Aleksandra I u Varaždinu svečano je otvorena 6. septembra 1935. na rođendan mladog kralja Petra II, na glavnom Trgu kralja Tomislava, ispred Gradske većnice. Postament spomenika bio od tamnog kastavskog mermera, visoko skoro četiri metra, sa apliciranim reljefima sa tematikom narodne prošlosti. Lik kralja predstavljen u stojećem stavu, u svečanoj generalskoj uniformi bio je izliven od bronze i visok 2,8 m. tako da je čitav spomenik bio ukupno visok preko šest metara. Kralj je prikazan u odlučnom stavu, blagog ali napetog gesta, dok je opšti utisak morao biti pod uticajem njegovih jakih plastičnih formi i jednostavnih linija.

Samo nekoliko nedelja kasnije, 17. novembra 1935. svečano je otkriven spomenik kralju Aleksandru I na Sušaku, koji Augustinčić radi zajedno sa drugim velikim hrvatskim i jugoslovenskim vajarem Franom Kršinićem (Lumbarda, 1897 – Zagreb, 1982). Na širokoj platformi iz koje izranja visoki postament, u stojećem stavu prikazana je bronzana figura kralj sa kormilog (jugoslovenskog) broda. Kralj je prikazan u paradnoj generalskoj uniformi sa pelerinom koja je zanjihana na vetru. Na postamentu su bronzani reljefi sa figurama koje simbolišu sve krajeve zemlje. Mada su sačuvane samo loše fotografije i fotografije makete spomenika vidljiva su njegova monumentalna svojstva i patos izražen u likovima kralja i figurama na reljefima. I drugi autor sušačkog monumenta Frano Kršinić bio je izrazito aktivan na području spomenika dinastika u čitavoj zemlji – Bosanska Krupa (1929), Novi Bečej (1937), Sarajevo (1938), kao i biste kralja Aleksandra I i Petra I u Zagrebu (1934) i Bjelovaru (1935). Još jedan od vajara koji su bili veoma aktivni na polju dinastičkih spomenika je Sreten Stojanović (Prijedor, 1898 – Beograd, 1960 ) čiji radovi se mogu smatrati uspešnijim spomenika – Nevesinje (1928), Dvor na Uni (1929), Tuzla (1935), Ohridu (1937) i posebno Udbine (1938). Svi pomenuti radovi Augustinčića, Kršinića i Stojanovića nikada nisu uvršteni u njihove zvanične biografije kao ni u enciklopediji ni monografije. Isti autori sa nastavili blistave, vajarske i spomeničke, karijere i u vreme socijalističke Jugoslavije.

Od ostalih spomenika kraljeva u Hrvatskoj vredni su pomena spomenici sa prikazima figure kralju Petra I u Novoj Gradiški 1926. (vajara Ivo Kordić); Otočcu iste godine (Josip Turkalj, 1890-1943); Sisku 1930. (Robert Žan Ivanović, 1889-1968); Sušaku 1938. (Vinko Matković1911-1973) kao i spomenik kralju Aleksandru I u Vukovaru 1936. (Marin Studin).

Spomen-svetionik posvećen kralju Aleksandru I u Splitu svečano je otkriven 8. decembra 1935. godine i bio je jedinstven na prostorima čitave zemlje. Koncipiran kao spomenik-svetionik, dakle objekat utilitarne prirode, bio je postavljen u gradskoj luci a isklesan je od blokova bračkog kamena (širine 1,2 m, visine 7,5 m). Po ocenama ondašnje štampe (Jadranska straža) spomenik je delovao ugodno svojom jednostavnom geometrijskom formom koja ne narušava lučki ambijent ne gubeći se u detaljima. Za razliku od ostalih jugoslovenskih dinastika, splitski monument nije bio posvećen samim ličnostima već događajima vezanim za njihove posete Splitu. Sami povodi – tri istorijska događaja, uklesani u vidu kratkih napisa na ovom jedinstvenom nefigurativnom dinastiku kraljevine retko su zanimljivi – 26. avgust 1910. kada je “(vidovita i oplemenjena) omladina Splita prvi put pozdravila budućeg jugoslovenskog kralja Petra I“; 29. novembar 1925. kada je kralj (Aleksandra I), prilikom posete Splitu na istom ovom mestu rekao: “Budite odsada kao i dosada večni čuvari našeg mora, za vama čvsto stoji ujedinjena otadžbina“; 14. oktobar 1934. kada su iz Marseja u Split dopremljeni posmrtni ostaci kralja Aleksandra I, “skamenjena od bola domovina ovde primi(la) tjelo kralja mučenika vraćenog iz tuđine gde izdahnu uz reči: Čuvajte mi Jugoslaviju“. Ovako koncipiran i obeležen spomen-svetionik na otvaranju je inspirisao govornike koji su rekli da će on brodarima pokazivati sigurno mesto u luci a narodu sigurnu budućnost. Tekstovi su uklonjeni od strane italijanskih okupatora već u proleće 1941. neposredno po osnivanju NDH.

Na području tadašnje Savske banovine podizano je još na desetine dinastičkih spomenika. U velikoj meru su to bila poprsja, portreti kraljeva u prirodnoj veličini ili nešto veća kada su postavljena na visoke postamente. Takođe je i veliki broj spomen-ploča koje su uglavnom radili školovani vajari. Otvarani uz velika narodna slavlja i svečanosti, uz svečene parade, govore i muziku. Smešteni isključivo u samim centrima naselja i gradova, ovi spomenici su kao i svi ostali zbrisani sa lica zemlje od strane ustaške vlasti već 1941. godine.

 Bosna i Hercegovina (Vrbaska i Drinska banovina)

Sličnu, pa i istovetnu sudbinu imali su i dinastički spomenici na području Bosne i Hercegovine. Prvi spomenik podignut na području Vrbaske banovine bio je krajnje neobičan spomen-kompleks kralju Petru I u Sarajevu 1923. godine. Povodom svečanog osvešćenja, što nije bila uobičajena praksa, štampana je Spomenica sa tekstom istaknutog jugoslovenskog likovnog hroničara i kritičara Koste Strajnića koji daje analizu izgleda i simbolike ovog zanimljivog dela. Spomenik, visok oko čest metara će, po Strajniću, činiti jak utisak monumentalnog obeležja. Marko Šimunković je zamislio i komponovao celu vrlo dobru arhitekturu spomenika i sve njegove ukrase i ornamente, dok je vajar Nikola Bodrožić izradio uspelu bistu kralja koja čini sa arhitekturom skupa prijatno jedinstvo. Naime, spomenik je u osnovi podignut kao verna kopija (ordena) Karađorđeve zvezde sa mačevima, urađen na tlu, kao platforma, prečnikom preko dvanaest metara. Na središnjem uzdignutom postamentu su bili smešteni reljefi za prikazima istorijskih događaja – Ustanak Petra Mrkojevića (kralja Petra I), Prelazak preko Albanije, Oslobođenje i Ujedinjenje Jugoslavije. Po pažljivo projektovanom i izvedenom parternom uređenju ove je bio jedan od najnaprednijih spomenika u čitavoj zemlji.

Tokom naredne decenije usledila je izgradnja čitavog niza drugih monomentalnih dinstičkih spomenika koje su radili vodeći jugoslovenski vajari toga vremena. Oba dinastička spomenika vajara Sretena Stojanovića prikazuju kralja Petra I  (Nevesinje, 1928) i Aleksandra I (Tuzla, 1935) kao stojeće figure sa impozantnim gestovima, u položaju bliskom antičkom kontra-postou, kao vojskovođe, u svečanim uniformama, sa mačevima i generalskim znamenjima. U Visokom, mestu severo-istočno od Sarajeva, 20. juna 1937. godine je osvećen spomenik kralju Alekasandru I, rad poznatog jugoslovenskog vajara Lojze Dolinara. Kako je već bilo uobičajeno za Dolinovara rešenja dinastika i visočki spomenik je imao stojeću figuru kralja na vrhu postamenta na kome su bile prikazane reljefne ploče sa (neidentifikovane) scenama koje simbolično prikazuju nacioanlno jedinstvo jugoslovenskog naroda.

Dva najmonumentalnija spomenika visokim umetničkih dometa međuratnog vremena u Bosni i Hercegovini su spomenici u Bijeljini i Sarajevu. Spomenik kralju Petru u Bijeljini (1937) izradio je vajar Rudolf Valdec (Kraapina, 1872 – Zagreb, 1929), autor uspelog spomenika u Petrovgradu (Zrenjaninu, 1924). Bijeljinski spomenik je jedan od najreprezentativnijih  i svakako najdinamičnijih dinastika toga vremena. Ondašnja štampa i umetnička kritika pohvalila je Valdacov spomenik kao nešto novo, neobično i slobodno, a opet naše, izraženo osvajačkim nacionalnim osećajem. Kod ovog spomenika posebnu pažnju su privukle ideje i kompozicija; sve je tehnički u tančine doterano i anatomski prostudirano. U isto vreme, spomenik privlači svojom jedinstvenom koncepcijom koja za osnovni uzor ima mitove koje Valdec vešto koristi u prikazivanju kralja. Spomenik se ikonografski oslanja na scenu Sveti Đorđe ubija aždaju i mit o borbi Kraljevića Marka sa Musom Kesedžijom. Kao neobično živ i dinamičan spomenik opisan je i u drugim novinskim člancima: kralj Petar, zaodenut kraljevskim plaštom, sedi na velikom, snažnom i lepom konju koji se propeo na stražnje noge dok je ispod već oboreni troglavi Arapin. Levom rukom kralj je zauzdao uznemirenog konja a desnom je zavitlao veliki mač, koji će se spustiti i raseći oborenu glavu džina koji u rukama drži slomljeni mač i brani se štitom od kraljevog zamaha. Dramatičnu kompoziciju Valdec je zaokružio harmonično, bez prenatrpanosti ali i bez praznina. Spomenik je sa postamentom bio visok oko sedam metara a izliven je u Prvoj Umetničkoj Veštačkoj Livnici Vlastimira Đorđevića u Beogradu, koja je već više od tri decenije radila odlivke domaćih i stranih umetnika-vajara.

Verovatno po volumenu i visini najreprezentativniji je spomenik kralju Petru I u Sarajevu (1938), rad vajara Frane Kršnića. Mada je izveden nekoliko godina ranije usled produženog vremena za uređenje prostora i postamenta dok su izliveni bronzani delovi spomenika iz Zagreba dopremljeni u Sarajevo, kako izgleda, do njegovog otvaranja nije ni došlo. Na sačuvanim fotografijama projekta i makete vidi se monumentalni spomenik kralja na konju,  koji desnom rukom poziva narod u napad. Postament je bio već izklesan od jablaničkog granita dok su na njemu bili predviđene i reljefne predstave iz života kralja. Spomenik bi bio visok čak 14 m.

Pomalo zaboravljeni vajar Ivan Ekert (Novi Sad, 1891 – Zagreb, 1953) tokom prve polovine dvadesetih godina izveo je spomenike kralja Petra I u Bosanskoj Gradiški, Mrkonjić gradu, Livnu, Jajcu, Donjem Vakufu, Foči, Bugojnu i Travniku. Ekert je akademsko obrazovanje sticao u Beču, Minhenu i Budimpešti. Kao nastavnik likovnog obrazovanja radio je u Beogradu, Zagrebu i Sarajevu. Pored dinastičkih spomenika u Bosni i Hercegovini izradio je i više drugih spomenika u Hrvatskoj – spomenik kralju Tomislavu u Bosanskoj Gradišci kao i tri spomenika u Novoj Gradišci (Josipu Štrosmajeru, Matiji Gupcu i Petru Zrinjskom). Svakako je najambiciozniji bio spomenik u Bosanskoj Gradiški (1926) koji je koncipiran poput helenističkog olatara gde se spomeniku prilazi stepeništem sa svih strana. Na vrhu bila je postavljena sedeća figura kralja u hercegovačkom narodnom odelu za kraljevskim znamenjima. Ostali spomenici su tradicionalno koncipirani, detaljno izvedeni u skladu sa njegovim akademskim obrazovanjem. Ekart je starog kralja predstavljao u dopojasnoj monumentalnoj pozi, bez kape, često sa visokim ordenjem na grudima, dok je povremeno spomenicima dodavao i reljefe sa prikazima istorijskih bitaka u kojima je kralj učestvovao (Kumanovo, Kajmakčalan). Spomenici su bili postavljeni na posebno detaljno osmišljena i ukrašena postolja, u pažljivo uređenim mikrourbanim celinama, sa pristupnim stepeništima ukrašenim kandelabrima i stubovima. Svi Ekertovi dinastici u Bosni i Hercegovini su uništeni dok se za neke jedva da i zna kako su izgledali.

Jedina vajarka u Bosni i Hercegovini u vreme međuratne Jugoslavije bila je Iva Despić-Simonović (Hrastovci, kod Petrinje 1891 – Sarajevo, 1961), akademski vajar iz Sarajeva, koja je radeći u Sarajevu između 1935-1937. godine izvela nekoliko uspešnih spomenika kraljeva Petra I i Aleksandra I u Mostaru, Banja Luci, Sarajevu, Visokom, Gračanici pored Doboja, Vladičinom Hanu i Ljubljani. Iva Despeć je portretisala i druge krunisane glave – bugarskog princa Kirila, rumunskog kralja Ferdinanda itd). Bila je rado viđena na dvoru Karađorđevića i skoro da je imala poziciju dvorske kiparice, jer je, između ostalog, podučavala kraljicu Mariju u njenim željama da savlada osnovne korake vajarstva. Učestvovala je na kolektivnim izložbama u Londonu, Parizu i Milanu. Izradila je i biste pesnika Alekse Šantića, Osmana Ćikića i istoričara Vladimira Ćorovića za grad Mostar. Bavila se sitnim plastikom, medaljama, slikarstvom i crtanjem.[11] Njeni dinastički spomenici su uglavnom nešto hipertrofirana poprsja kraljeva postavljena na visoke postamente klesane od lokalnog kamena. Svi ovi spomenici su bili postavljeni unutar fabrika duvana koje su kao državni monopol predstavljale velike proizvodne potencijale u skromnim ekonomijama bosanskih naselja. Od njenih spomenika posebno se ističe portret kralja Aleksandra iz sarajevske fabrike duvana gde je uočljiv stilizovani i lirski prečišćen vajarski izraz koji odaje iskusnog i školovanog umetnika. Koncipiran u oštrim i pravim potezima ovaj portret je jedan od najmodernijih viđenja kralja Aleksandra.

Jedan od retkih klasika sprskom vajarstva, već ostareli Đorđa Jovanovića (Novi Sad, 1861 –Beograd, 1953), član Srpske kraljevske akademije nauka i umetnosti je u svojoj bogatoj karijeri izveo nekoliko portreta kraljevske porodice u međuratnom periodu. Jovanović je za Banske dvore u Banjaluci isklesao u belom mermeru biste kralja Aleksandra I i kraljice Marije 1931. godine. Po sačuvanim fotografijama bili su to, za Jovanovića, karakteristični vladarski portreti, stilizovani čvrsto i precizno sa klasičnim detaljima, koji više pripadaju proteklom 19. stoleću nego vremenu postavljanja. Tada još mladi ali uspešni vajar Risto Stijović (Podgorica, 1894-1974)[12] je autor dva spomenika – biste kralja Aleksandra I u dvorištu glavne pošte u Sarajevu (1935) i slično koncipiran spomenik u gradskom parku Kalinovika (1936). Bila su to nešto uvećani bronzani portreti, postavljeni na visoke postamente. U istom periodu u Bosni i Hercegovini nastaje i nekoliko uspelih spomenika posvećenih drugim istorijskim ličnostima – Spomenik Kosti Todoroviću u Srebrenici (1924) slikara i vajara Mihajla Milovanovića (1880-1941) koji je stradao kao žrtva komunističkog terora u Užicu; Poprsja Sime Milutinovića Sarajlije u Sarajevu (1932) vajara Martina Sudina i Spomenik Njegošu u Sarajevu (1934) delo poznatog jugoslovenskog vajara Tome Rosandrića.

Crna Gora (Zetska banovina)

U Crnoj Gori je srazmerno ostalim sredinama podignut najmanji broj dinastičkih spomenika. Tokom tridesetih godina osvećeno je tek nekoliko spomen-ploča (Cetinja, 1931; Kamenar, 1935; manastir Savina, 1935) kao i par spomen-česmi na lokalnim putevima. Nema sumnje da je spomenik kralja Aleksandra I na Cetinju, rad Ivana Meštrovića, ključni dinastik podignut na području Crne Gore, u rodnom mestu kralja. Mada je predviđeno svečano otkrivanje za 9. oktobar 1940. godine, na dan atentata u Marseju, njegova predistorija traje nekoliko godina unazad. Beogradska ‘Pravda’ je još u leto 1938. godine objašnjavala svojim čitaocima budući izgled spomenika, iznenađujuće precizno i stručno. Zamisao ovog dela je interesantna i snažna: kralj Aleksandar je prikazan sa oštrim zamahom isukane sablje, dok se konj pod njim uspinje zategnutih uzda. Sam kraljev lik je vanredno dobro izveden i savršeno veran, jer je Meštrović za model koristio portret kralja koji je u bronzi uradio nekoliko godina ranije. U tekstu posebne pohvale su upućeni prikazu konja gde je umetnik bio posebno vešt. Njegova muskulatura je hipertrofirana ali ne kvari opšti utisak već, naprotiv, snažno oživljavaju čitavu kompoziciju koja kipti dinamikom. U jesen sledeće 1939. godine na Cetinje stiže Meštrović da zajedno sa predstavnicima grada odredi mesto budućem monumentu. Tada je određena i objavljena konačna lokacija – na platou ispred Dvorca kralja Nikole Petrovića, na zemlji koja je nekada bila kuća vojvode Boža Petrovića, u to vreme Trg kralja Aleksandra. Ipak, trebala je da prođe još jedna kalendarska godina da se okončaju (parterni) radovi oko podizanja skvera oko spomenika. Čini se da tačan datum otkrivanja i osvećenja nije utvrđen ali je spomenik svakako na toj lokaciji postojao od jeseni 1940. godine do leta sledeće godine kada je nepovratno uništen. Spomenik zajedno sa granitnim postamentom je bio visok skoro deset metara. Ovaj Meštrovićev spomenik je zajedno sa Augustinčićevim spomenikom u Somboru trajao najkraće, faktički tek nekoliko meseci.

Makedonija (Vardarska banovina)

Za razliku od ostalih delova zemlje na području Makedonije, ondašnje tzv. Južna Srbije, kao i u Crnoj Gori, nije podignuto mnogo dinastičkih spomenika. Svi spomenici su odmah po početku bugarske okupacije ovih područja nemilosrdno uklonjene i uništene. U deceniji po oslobođenju i ujedinjenju ovih krajeva u novu državnu zajednicu izgrađeno je nekoliko spomen-groblja i spomen-obeležja stradalom stanovništvu u ratovima 1912-1918. (Bitolj, Kajmakčalan, odmah posle Velikog rata). Prvi monumentalni spomenik na ovom području izgrađen je u Skoplju i svečano otkriven 17. decembra (na rođendan kralja Aleksandra I) 1924. godine. Spomenik je bio visok deset metara, sastojao se od masivnog postamenta koji je predstavljao stenu urađenu od prirodnih kamenih blokova nepravilnog oblika sa dve figure na vrhu. Figura srpskog vojnika, pešaka, prikazanog u punoj ratnoj opremi bila je visoka oko dva metra. Pored njega bila je prikazana figura žene u šumadijskoj narodnoj nošnji kako vojniku pruža pobednički lovorov venac. Skicu za spomenik izradio je građevinski inženjer Bronštajn dok je izrada figura vojnika i žene bila poverena kamenorescu Lunačeku iz Beograda, gde su figure i klesane a potom prenete u Skoplje. To je ujedno jedna od retkih spomenika koji su izvedeni u kamenu.

Vajar Lojze Dolinar autor je dva spomenika u Skoplju iz 1935. godine – spomenik đacima ratnicima i spomen-biste kralja Aleksandru I. Na prvom spomeniku visokom preko četiri metra prikazano je više likova – devojka koja simbolizuje Srbiju predvodi đake-ratnike u borbu dok je na suprotnoj strani postamenta prikazan lik žene-majke koja posle pobede, umesto sina pobednika dobija njegova vojna znamenja, šlem, prebijen mač i maslinovu grančicu.

Jedinstven spomenik na ovim prostorima je spomenik palim ratnicima u Kumanovskoj bitci 23. i 24. oktobra 1912. podignut na Zebrnjaku 1936. godine. To je ekspresionistički oblikovana spomen-kula (kula-obelisk) visoka čak 48m izgrađena po projektu arh. Momira Korunovića (Jagodina, 1883 – Beograd, 1969) autora više spomen-obeležja, spomen-kosturnica, spomen-domova, spomen-česmi i Sokolskih domova i stadiona podignutih u čast dinastije Karađorđević.[13] Kula je bila sagrađena od najtvđeg balzatnog kamena i armiranog betona a finansirana je od strane dobrovoljnih priloga preivelih boraca iz Kumanovske bitke. U prizemlju kule se nalazila kripta gde su položene kosti palih ratnika. Nad njom bio je smešten muzej sa devet odeljaka gde su bili izloženi trofejni i predmeti pronađeni na bojištu posle bitke. Iznad podnožja spomenika nalazila se kapela koju je fresko oslikao slikar Živorad Nastasijević. Na određenoj visini, na svakom od tri ugla spomenika, na postoljima su bili izloženi originalni topovi iz Kumanovske bitke. Tokom leta 1941. godine spomenik su porušili makedonski nacionalisti uz sadejstvo bugarskih okukpacionih snaga čija je pomoć bila neophodna zbog monumentalnosti samog spomenika i čvrstoće materijala od koga je izgrađen. Tako je nestao jedan od najvelelepnijih i najleših spomen obeležja iz međuratnog perioda.

Vajar Antun Augustinčić autor je konjaničkih spomenika kralju Petru I i Aleksandru I u Skoplju, koji su svečano otkriveni u jesen 1937. godine, blizu prilaza Kamenom (Dušanovom) mostu na Vardaru u centru grada. Kako je čest bio slučaj za skopski spomenik je bio raspisan veliki konkurs na kome je uzelo učešće više poznatih jugoslovenskih vajara (Petar Palavičini, Boris Kalin). Na izradi projekata i parternog uređenja sarađivao je zagrebački arhitekta Drago Galić, koji je Augustinčiću pomagao i prilikom parterne postavke spomenika Batinske bitke, podignutom deceniju kasnije. Konjaničke figure kraljeva bile su postavljene na visokim dekorativnim portalima, levo i desno od mosta, sa pešačkim prilazima. U neposrednoj okolini je bilo predviđeno i postavljane spomenika Velikom županu Nemanji i caru Dušanu, ali do toga nije došlo. Slične koncepcije su i spomenici kraljevina Petru i Aleksandr na beogradskom mostu koje je izveo Ivan Meštrović.

Dva spomenika kralju Aleksandru I iz 1937. godine predstavljaju figure kralja-ratnika postavljene na visoka postolja – u Ohridu, autora Sretena Stojanovića i Bitolju, vajara Dragutina Spasića (1907-1988), autora brojnih spomenika na beogradskom Novom groblju. Tokom ovog perioda podignuto je i nekoliko spomen-bisti kraljevima (Skoplje, 1936; Bitolj, 1936; Kičevu, 1937; Demir Kapiji, 1938).

[1] Za poglavlje koje sledi u velikoj meri je korišćena knjiga Uglješe Rajčevića, kao i brojni izvori koji su navedeni: Zatirano i zatrto. Oskrnavljeni i uništeni  srpski spomenici na tlu predhodne Jugoslavije, knjiga prva, Prometej, Novi Sad, 2001. Druga knjiga istog autora govori o brojnim spomen-pločama, zapisima i natpisima, koja nesumljivo imaju veći istorijski nego umetnički značaj i nisu tema ove studije.

[2] Detaljnije o porušenim spomenicima u Ljubljani: Olga Manojlović, Vladarski spomenici u Ljubljani 1908-1940. godine, Godišnjak za društvenu istoriju sv. 2-3, Beograd, 1997; Božidar Jezernik, Mesto brez spomina, Založba Modrijan, Ljubljana, 2015.

[3] U. Rajčević, Nav. delo  251.

[4] Branislava Kostić, Novo groblje u Beogradu, Beograd, 1999. 26, 202.

[5] Anonim, Otkrivanje spomenika Kralja Petra. Rad vajara Lojze Dolinara, Vreme 6. septembar 1931; Anonim, Danas je u Ljubljani otkriven spomenik blaženopočivšem Kralju Petru Velikom Oslobodiocu. Rad vajara L. Dolinara, Vreme 7. septembar 1931.

[6] Damir Globočnik, Spomenik kralju Petru I v Ljubljani, Zgodovinski časopis 1-2, Ljubljana, 2014. 84-125.

[7] Olga Manojlović, Nav. delo, 209.

[8] U. Rajčević, Nav. delo, 186-187.

[9] France Stele, Problem spomeniškega varstva v Jugoslaviji, Jugoslovenski istorijski časopis br. 3-4, Beograd, 1935. 425-454; France Stele, Spomeniško varstvo v Jugoslavija, Jugoslovenski istorijski časopis br. 1-4, Beograd, 1936. 49-100.

[10] Isto, 187.

[11] Danka Damjanović, Skulptura, u: Umjetnost Bosne i Hercegovine 1924-1945, Umjetnička galerija BiH, sarajevo, 1985.

[12] Katarina Ambrozić, Jasna Jovanov, Risto Stijović, Bibliotekat grada Beograda, Beograd, 2006.

[13] Aleksandar Kadijević, Momir Korunović, Beograd, 1996.

Javni spomenici u Vojvodini (druga polovina XIX – prva polovina XX veka)

Autor: Vladimir Mitrović

Uvodna razmatranja

Javna skulptura – spomenici u značajnoj meri prevazilaze vajarstvo kao tradicionalnu vrstu umetničkog stvaralaštva. Stoga je ona, čak i teoretski, privlačila brojne istraživače da se o tom, neki ga zovu čak i (para)političkom pitanju izjasne ili daju neko svoje viđenje. Ipak, u manjim i mlađim državnim zajednicama, ne samo da je bilo manje spomenika već i manje stručnjaka koji su o tome, u datom trenutku, promišljali i pisali. Sa druge strane, i kada su ta promišljanja publikovana, u raznim časopisima do kojih je danas teško doći ali nam ostaju brojne studije gde su ona korišćena i verno citirana, pa se tako pokazuje da istoriografija ipak ima dubokog smisla, pored napada internet, koji ostaje bez odgovora za većinu relevantnih izvora.

Kao i u svakoj sintezi, u kombinaciji sa topografskim pregledima moguće je da obilje izvora, zaključaka i tekstova koji su već nastali, doprinesu da fusnote budu duže od glavnog teksta, ipak sam se odlučio za određenu vrstu sublimacije, narano sa izvorima, u kojoj će najširi sloj čitalaca imati priliku da se upozna sa nasleđem javnih spomenika nastalih na teritoriji Vojvodine ali i u ostalim delovima bivše Jugoslavije (1918-1990) i sa izabranim fotografijama umetničkih dela, što spomenici u krajnjoj liniji i jesu, dobije odgovarajuću sliku. Sa druge strane, od same količine, obima i opsega izvora, članaka, studija i knjiga koje se bave ovom ili nekom sasvim bliskom tematikom običnom (a i ne samo običnom) čitaocu ili zainteresovanom se muti u glavi. Tako opširna tema kakvi su javni spomenici u jednoj (evropskoj, jugoslovenskoj i srpskoj) regiji kakava je Vojvodina, ali i okolnim regionima i zemljama, već više od pola veka privlači različite istraživače i tumače čiji zaključci, tekstovi i knjige, zahtevaju dugogodišnje istraživanje i isčitavanje. Na stotine radova objašnjavaju kako je došlo, šta predstavljaju i kako izgleda brojni korpus javnih spomenika, prvo u Vojvodini pa potom i ostalim delovima bivše zemlje kojoj je pripadala ali bez kojih i ne bi mogla da se sagleda, bar ne u odgovarajućem kontekstu kome bez sumlje sasvim pripada i bez koga se ne bi mogla niti tumačena niti prezentovana.

Skulptura na području novovekovne Vojvodine nema dugu niti plodnu tradiciju. Vezana isljučivo za sakralno stvaralaštvo (i porudžbine), dugo je bilo potrebno da se pojam sculpture koliko toliko artikuliše. Sve to ima još veću težinu kada se govori o javnoj skulpturi, dakle javnim spomenicima koji su uvek bili kompromisno rešeni uz prisutnu političku korektnost. Pa se još može reći da su spomenici bili izvorište ideoloških propaganda, često u veoma sirovom obliku. No, skulptura 18. i 19. veka uglavnom obitava unutar rimokatoličkih crkava, bivajući prisutna u enterijeru i eksterijeru.

U arhitektonskim i dekorativnim programima Srpskih pravoslavnih crkava, posebno u njenim severnim parohijama, razvila se veoma bogata drvorezbarska umetnost paralelno sa pojavom raskošnijih, gradskih hramova. Tokom poslednjih decenija 18. i čitavog sledećeg stoleća, umetnost duboreza možemo pratiti kroz rad kvalitetnih, lokalnih duborezaca, koji su imali i svoje škole i umetničke nastavljače. Kroz sve važeće stilske odrednice, od baroka, klasicizma, rokokoa, pa i neke vrste empire, i posebno kroz njihove brojne i raznorodne kombinacije, primetna je želja za kvaliteom i praćenjem novih umetničkih tendencija.

Prvi javni spomenici, van hramova bili su takođe isključivo sakralne prirode. Sa razlogom se može pretpostaviti da su prvi javni spomenici, tačnije znamenja, bili drveni, od trošnog materijala koji je korišćen i za gradnju prvih sakralnih objekata, i SPC i RK, koji su predhodili svim većim hramovima u vojvodini. Ti prvobitni objekti nisu sačuvani niti se o njima nešto detaljnije pisano. Uglavnom pominjani kao predhodne crkve, nastajala u godinama prve polovine 18. veka, od trošnog materijala, blata, drveta i trske, ovi skromni objekti su svedočili o široj građevinskoj situaciji na ovim prostorima koja je u to doba bila oko nule.

Kako je sakralna umetnost bila vladajauća, pa i jedini vid umetničkog stvaralaštva, tokom 18. pa i 19. veka unutar pravoslavne zajednice nije bilo, kako po tradiciji, vajarskih dela ali je drvorezbarstvo imalo veoma razvijenu formu – ikonostasi, tronovi i ostali crkveni mobilijar, kao specifični vidovi (polu) trodimenzionalnih oblika, bogata tema koja je i kvalitetno istražena.[1]

Od skulptorskih dela uz pravoslavne crkve ali i na drugim javnim mestima pojavljuju se u većem broju krstovi koji su podizani različitim povodima a kontinuirno su nastajali od druge polovine 18. veka pa do početka 20. povremeno i nešto kasnije. Rimokatolička crkva je od svog nastanka na teritoriji Vojvodine, kao i na drugim područjima, često u okolini crkava i u portama imala trodimenzionalne skulpture svetaca i raspeća a unutar hramova brojne primere skulptorske delatnosti, skulpture, reljefe i sl. Ipak, opšti je utisak da kao krajnja periferija u Vojvodini nisu nastala neka vredna i originalna niti značajnija skulptorska dela već je to bio deo procesa umetničkih i vajarskih radionica koje su, uglavnom iz centrala Austrije i Mađarske, opskrbljivali domaće hramove (relativno) uniformisanim vajarskim delima prilagođenim, oblikom, bogatsvom ali i cenom, potrebama rimokatoličke crkve.

Tako su, dakle, prvi javni spomenici bili isključivo sakralne prirode i direktno vezani za predstave (zavetnih) krstova, pojedinačnih svetaca i, na posletku, predstava svetih trojstava koje su bile i vrhnunac spomeničke skulpture od druge polovine 18. veka. Pod uticajem centara moći i državne uprave tokom poslednje četvrtine 19. veka nastaju i prvi, pravi javni spomenici (Sombor, Zrenjanin) koje su naručili i finansirali državni organi Austrougarske monarhije a autori su birani iz plejade vajara prestoničkih radionica, prvenstveno Budimpešte. Kako su javni spomenici bili isključivo vezani za državu i vladajuću ideologiju tako su i bili njen direktan produkt, kao i u ostalim delovima velike monarhije, nastajali iz ideoloških razloga obeležavanja određenih teritorija i njihovu kompaktnost sa centrima vlasti. Njihovi autori, danas u velikoj meri zaboravljeni i malo poznati, radili su u dominantnom duhu jednog vladajućeg diskursa, čvrsto vezani, još uvek, za postulate sakralne umetnosti i ranog realizma.

Skulpture i javni spomenici na prostorima Vojvodina tokom druge polovine XIX veka bile su i nadalje retka pojava, uglavnom vezana za sakralnu tematiku – kalvarije, sveta trojstva ili pojedini svetci zaštitinici – ili, pak, još ređe, javni spomenici posvećeni istorijskim ličnostima.[2] Monumentalne skulpture političkog i religioznog karaktera pojavljuju se u ovom periodu u Somboru[3], Subotici[4], Pančevu[5], Velikom Bečkereku (Zrenjaninu), Novom Sadu kao i u nekim manjim sredinama.[6] Vojvođanski gradovi nisu bili gradovi javnih spomenika mada ih je u ranijem veku bilo uglavno religiozne temateke, u vidu statua pojedinih svetaca ili javnih spomenika na gradskim trgovima posvećenih Svetom Trojstvu – Novi Sad (podignut 1781. demontiran 1948), Subotica (1815. rad somborskog majstora Karla Salzera), Sombor (kraj XVIII veka), nešto kasnije u Senti itd. Najbrojnija spomenička obeležja su bila zavetni krstovi, često komponovani kao prava skulptorska dela. Ipak, niz velikih spomenika posvećenih Svetom Trojstvu nastalih tokom druge polovine XVIII veka, postavljenih na centralnim trgovima kao da nisu imali dostojne spomenike-naslednike tokom druge polovine XIX veka. Jedan od poslednjih velikih spomenika Svetog Trojstva, rad majstora Kovača, podignut je ispred rimokatioličke crkve u Čantaviru (1893). Na kraju veka pojavljuje se nešto veće interesovanje za skulpturu i spomenike na javnom prostoru.

Javni spomenici i dekoracija zgrada s početka XX veka

Tokom 1896. godine, povodom obeležavanja milenijuma od dolaska Mađara u Panonsku niziju u više gradova Vojvodine postavljeni su i odgovarajući spomenici, koji su u većini slučajeva demontirani i uklonjeni posle prisajedinjenja novoj državi, početkom dvadesetih godina XX veka. Takav je slučaj i sa spomenikom Slobode u Bečeju. Bio je to beli stub na postamentu, na čijem se vrhu nalazila isklesana mitska ptica Turul mader, koja je po legend dovela Mađare pod vođstvom Arpada na prostore Panonske nizije. Ubrzo potom podignut je i pravoslavni krst isklesan od crvenkastog mermera.

Tek krajem XIX veka Srbi su na području Vojvodine dobili prvog školovanog vajara Đorđa Jovanovića (1861-1953).[7] Jovanović je izlagao u rodnom Novom Sadu 1895. godine što je ujedno i jedna od prvih izložbi domaćih vajara, kao i 1921. Što je i tada bila prava retkost. Od skulptura u Novom Sadu Jovanović je izveo figuru Hermesa , kao simbola trgovine i bankarstva, na kupoli zgrade Srpskog kreditnog zavoda (1896) i fontane u Dunavskom parku (Dunavska ninfa, 1912). Jovanović je na prostoru vojvođanskih gradova izveo nekoliko spomenika, poprsja i reljefa. Spomenik Branku Radičeviću, izveden 1896. a postavljen 1903. ispred zgrade Gimnazije. Uništen je početkom Drugog svetskog rata ali je potom obnovljen i vraćen na isto mesto. Sličnu sudbinu doživeo je Jovanovićev spomenik Jovanu Jovanoviću Zmaju u Rumi (1912. srušen 1914. obnovljne 1920).  Oba spomenika su koncipirana kao poprjsa postavljena na posebno dizajniranim postamentima. Druga dva poprsja koja radi u Sremskim Karlovcima, biste patrijarha Georgija Brankovića (1907) i Save Tekelije, nekada postavljene ispred Bogoslovskog seminara,

takođe su monumentalna po obliku a detaljna po samim sadržajima. Potencirajući njihove nacionalne vrednosti, Jovanović biste postavlja na okrugle stubove sa bazom kao postamentom.

Tokom treće decenije Jovanović radi reljefe za kapeli Vajtfertovih u Pančevu (1923) i poprsje Svetozara Miletića (1926) za Srpsku školu u novosadskoj Nikolajevskoj porti. Poslednje reljefe u Vojovodini Jovanović radi za kapela Bogdana Dunđerskog na imanju u okolini Bečeja na kojem su prikazani stari priijatelji, veleposednik Dunđerski i slikar uroš Predić. Veliki je broj skulptura, reljefa, plaketa i medaljona vajara Đorđe Jovanovića smešteno u Galeriji Matice srpske.[8]

Sa početka XX veka potiču dva spomenika u Somboru –generalu Jožefu Švajdlu, delo skulptora Lajoša Đerđ Matraia (1905), spomenik Ferencu II Rakociju, rad peštanskog vajara Đule Jankovića (1912) i kao i velika spomenička skulptura Erneu Kišu u Velikom Bečkereku, delo nepoznatog vajara (1906). General Jozef Švajdl, porekom Nemac, rođen je u Somboru (1796) i bio je jedan od istaknutih komandanata Međarske revolucionarne vojske u vremenu Bune (1848–49). Posle propasti revolucije uhapšen je zajedno sa ostalim vođama pokreta i pogubljen u Aradu. Njegov monumentalni spomenik u rodnom mestu svečano je otkriven 18. maja 1905. godine u prisustvu brojnih zvanica i gostiju sa predsednikom mađarskom parlamenta na čelu. Spomenik je, kao i ostali, uklonjen posle Prvog svetskog rata (1920) a bronzana figura pretopljena. Kameni postament ovog spomenika postavljena je 1931. godine kod Velikog pravoslavnog groblja kao spomeničko obeležje srpskim i ruskim vojnicima poginulim u Prvom svetskom ratu.[9]

Poseban segment delovanja vajara i dekoratera čini arhitektonska dekoracija u kojoj arhitekti i graditelji samostalno biraju i stvaraju dekorativnu plastiku dok enterijerske radove izvode školovani slikari i dekorateri. Tako se stvarala sinteza arhitekture i primenjenih umetnosti i zanata. Titus Mačković kao i drugi subotički graditelji su u svojim brojnim projektima koriste dekorativna rešenja, na fasadama ali i enterijerima koja su posebno pažljivo dekorisana i oslikana. Novija istraživanja ukazuju na delo majstorkse radionice Mihalja Batorija (Blašković) kao jednog od vodećih subotićkih slikara – dekoratera sa prekretinice vekova čija bogata dekoraterska karijera rasuta po crkvama do danas nije do kraja istražena i zabeležena. [10]

Tokom poslednje decenije XIX veka i početkom XX veka u Novom Sadu aktivan je i jedan od prvih domaćih školovanih dekoratera i skulptora, Julije Anika, čija su brojna dela takođe manje poznata i istražena. Anika je visoku dekoratersku školu završio u Beču a potom je sa svojom dekoraterskom radionicom u Novom Sadu i Sremskim Karlovcima ostavio svoja dela koja zbog bogastva plastičnog ukrasa, veličine i složenosti ponekad prerastaju u kompleksne dekorativne kompozicije a sastoje se iz brojnih slikarskih, dekoraterskih i vajarskih ostvarenja. U tom smislu bio je angažovan na dekorativnom uređenju novosadske Gradske kuće (baumajster Đerđ Molnar, 1892-1894) gde je na fasadama izveo 16 ženskih figura – personifikacija vrlina i simbola. Anika je početkom XX veka radio i dekorativne repertoare na velikoj zgradi Fondova u Sremskim Karlovcima i na zgradi Velike srpske gimnazije u Novom Sadu, podignutih po projektima arh. Vladimir Nikolića kao i dekorativnog programa na zgradi poznatoj kao Matičar u Novom Sadu.

Javni spomenici (dinastici) i fasadna skulptura u međuratnom periodu

Javnih spomenika i spomeničkih celina u Vojvodini između dva svetska rata bilo je relativno malo. Uostalom kao i u predhodnom periodu iz koga su ostali upamćeni spomenici Erneu Kišu u Velikom Bečkereku (Zrenjaninu) i Ferencu Rakociju i Jožefu Šejdelu u Somboru.

Najkvalitetniji pregled spomenika podignutih na teritoriji između dva svetska rata nalazimo u studiji Uglješe Rajčevića u kojoj je autor detaljno prezentuje sve uništene i uklonjene spomenike (Dinastike) na tlu predhodne Jugoslavije. [11] Najbojniji do svih spomenika, skoro svi, podignuti se predstavnicima dinastije Karađorđević. Takođe njihov najveći deo, skoro svi, bili su posle dolaska novih vlasti nasilno uklonjeni i demontirani.

Detaljnijim pregledom shematizovane karte iz navedene knjige sa mestima u kojima su u vremenu između ratova podizani spomenici kraljevima Petru I Aleksandru uočljivo je da je na području Vojvodine, zajedno sa Baranjom, faktički podignuto najviše dinastičkih spomenika i spomen-obeležja dok se nešto manje, ali ipak u određenoj meri, izgrađeno na teritorijama Bosne i Hercegovine, posebno u Srpskoj krajini u Hrvatskoj gde je bila gustija koncentracija srpskog stanovništva. Posebno je zanimljiva pojava ovih spomenika u velikim gradovima Slovenije i Hrvatske (Kranj, Ljubljana, Jesenice, Dubrovnik, Zagreb, Varaždin, Sušak, Vukovar i Gospić).

Od stvaranja zajedničke države, ili, pak od nekoliko godina kasnije, jugoslovenstvo je bilo nova (nacionalna) ideologija, ozvaničena parlamentom i kraljevskom dinastijom Karađorđevića a uz određeni oslobodilački pijemontizam dovela je do brojnih državnih, javnih spomenika koje su Srbi ‘prečani’ rado inicirali i podizali, posebno u Vojvodini za šta postoji više istorijskih i praktičnih razloga.

Od svih područja koja su priključena novoj državnoj zajednici, Vojvodina je bila ‘najnovija’, jer ne samo da se nalazila u okviru Austrougarske monarhije već je bila i najmultietničkiji prostor nove zemlje. Podizanjem spomenika taj novi prostor bi bio ustanovljen i obeležen kao sastavno deo nove države. Retki javni spomenici u gradovima Vojvodine, podignuti u prethodnom period, su po pravilu bili rušeni i uklonjeni, kakvu će sudbinu, samo par decenija kasnije, doživeti i novi spomenici nastali između dva svetska rata. Sakralni spomenici prethodnih vremena – sveta trojstva, krstovi, figure svetaca itd. – uglavnom nisu dirani.

Sledeći razlog pojačanoj gustini novih državnim znamenja treba potražiti i u činjenici novog naseljavanja srpskog stanovništva na teritoriju Vojvodine kao i njihova želja da se na simboličan način zahvale novoj državi i dinastiji na prisajedenjenju, prvo Srbiji a potom i Kraljevini SHS (Jugoslaviji). Promena stanovništva po organizovanju nove zemlje dovela je u Vojvodinu veliki broj porodica učesnika u Velikom ratu, dobrovoljaca ali i optanata, uglavnom Srba iz Mađarske i Rumunije. Već početkom dvadesetih godina ne samo da se veliki broj porodica doselio u veća naselja i gradove Vojvodine već su i na starim vlaselinskim posedima ugarskih plemića i pustarama podržavljenim agrarnim reformama a potom podeljena novom stanovništvu, osnivana i podizana sasvim nova naselja, posebno u slabiije naseljenim oblastima Banata (na pr. Vojvodina Stepa, Dtajićevo, Rusko selo itd). Bila je to ujedno i prilika da se rubna područja nove države, prema Mađarskoj i Rumuniji, etnički osnaže doseljavanjem srpskog stanovništva skoro po ugledu na predhodna vremena kada su postojale tzv. Vojne krajine kao svojevsne brane prema susednim zemljama.

Srbija

Na području Srbije dinastici se tokom međuratnog perioda podižu skoro isključivo u većim gradovima (Kragujevac, Niš, Leskovac) dok je u ostalim slučajevima veća prednost data spomenicima palim u Balkanskim ratovima i Prvom svetskom ratu, kao što su spomen-kosturnice, spomen-kapele, vojnička groblja i slični memorijalni objekti što je i razumljivo s obzirom na ogromne ljudske žrtve što ih je narod u Srbiji doživeo tokom ratnih nedaća. Očigledno je da nova vlast nije imala izrazitu želju da potvrđuje već potvrđenu odanost ‘starih’ teritorija, već je pokazala značajnije interesovanje za nove prostore, posebno Vojvodinu.

Vojvodina

Za razliku od Srbije, navodi Rajčević, u Vojvodini se podiže znatno veći broj spomenika, i to u svim mnogonacionalnim sredinama. U velikim gradovima se podižu reprezentativni spomenici kakvih nikada nije bilo (Novi Sad, Pančevo, Petrovgrad/Veliki Bečkerek, Sombor, Bečej, Novi Bečej, Sremski Karlovci, Ruma, Titel, Senta). U manjim sredinama kao da su se takmičili ko će pre i ko će lepši spomenik izgraditi, tako da je do vremena početka Drugog svetskog rata skoro svaki vojvođanski grad imao javno spomen.obeležje. Uglavnom su to bili spomenici posvećeni članovima dinastije Karađorđević, tačnije kralju Petru I i kralju Aleksandru I (dinastici), koji su sa ideološkog stanovišta potvrđivali ‘srpsku’ Vojvodinu i kao takvi se mogu posmatrati u svetlu prisajedinjenja Vojvodine, prvo Srbiji a potom i Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca.

 Spomenik kralju Petru I Karađorđeviću u Bečeju, svečano osvešćen 1. decembra 1924. a uklonjen sa okupacijom 1941. godine. Autor spomenika je zemuniski vajar Milan Nedeljković (1896-1947). Bečejski spomenik je jedan od retkih koji kralja prikazuje kao figure a ne kao konjanik. Isklesan je iz jednog komada bračkog mermera na masivnom postamentu visokim pet metara, sa četiri figure u reljefu na kojima su prikazani boginja pobede, Solunci dobrovoljci, srpski vojnici i stražari slobode. Isti vajar izradio je još jedan spomenik kralju Petru I, koji se prvobitno nalazio u Domu slepih i invalida u Zemunu, a uklonjen je posle rata. Spomenik je uklonjen odmah po mađarskoj okupaciji, u aprilu 1941. godine, ali je figura, bez glave, nekim slučajem sačuvan u jednom gradskom dvorištu. Spomenik je rekonstruisan i postavljen na isti datum kada je osvećen pola veka kasnije 1. decembra 1996. godine. Tom prilikom je promenjena lokacija na pedesetak metara istočno, ispred zgrade Tehničke škole. Tokom rata nestalu glavu ponovo je isklesao subotički vajar Sava Halugin a kako je i ona kasnije znatno oštećena, treću veziju je izradio novosadski vajar Milenko Kovačević. Međutim, obnovljeni spomenik nije postavljen na postamentu prvobitne vosine već znatno nižem te je došlo do disproporcije koja je znatno uticala na gubljenje autentičnog izgleda.

 Spomenik kralju Petru I Karađorđeviću u Novom Bečeju (1926), rad je zagrebačkog vajara i profesora Visoke umetničke škole Frane Kršinića (1897-1982). Elegantna figura kralja u dugom šinjeli, postavljena u blagom kontrapostu, na granitnom postolju, postaje model prikazivanja figure ostarelog kralja. Isti autor je u Novom Bečeju podigao i spomenik kralju Aleksandru I Karađorđeviću (1937). Oba spomenika su uklonjena i uništena 1941.

Gradnja spomenika kralja Petra I Karađorđeviću u Velikom Bečkereku (Zrenjaninu) započeta je 1924. godine donošenjem odluke gradske uprave o raspisivanju javnog konkursa za njegovo podizanje.[12] Konkurs je bio kvalitetno pripremljen o čemu govori sastav učesnika i žirija u kome su se našli neki od najpoznatijih umetničkih ličnosti toga vremena – vajari Ivan Meštrović, Toma Roksandrić i Đorđe Jovanović, arhitekti Pera Popović (kao nadzornik Ministarstva građevine), Andra Stevanović i Branko Popović (profesori Tehničkog fakulteta), slikari Petar Dobrović i Ljuba Ivanović (profesor Likovne akademije u Beogradu). Komisija je odlučila da se prva nagrada ne dodeli dok su za drugu nagradu preporučena dela dalmatinskog vajara Frana Kršinića i Milutina Nedeljkovića, zemunskog umetnika. Treća nagrada je dodeljena Petru Palavičiniju. Pored toga, žiri je preporučio da se otkupe dela Rudolfa Valdeca iz Zagreba, Sime Roksandića, Sretena Stojanovića i Dušana Jovanovića iz Beograda. O važnosti konkursa za grad ali i čitavu državu govore brojni novinski napisi u dnevnoj štampi. Ali, kako je to bilo česta pojava, članovi odbora su odlučili da mimo razultata prihvate projekat Rudolfa Valdaca sa motom ‘’Svršio sam a sad mećem mač u korice’’ i da mu se poveri izgradnja spomenika.[13] Prema podacima iz dnevne štampe on je do kraja iste godine završio model. Valdac se opredelio za tradicionalnu trojnu podelu spomenika – stepenatsto podnožje, središnji deo u vidu visokog postamena, od skupocenog granite, na kome su dva reljefa sa motivima iz života kralja – Put kroz Albaniju i Povorka na Terazijama posle krunisanja ili svečani ulazak kralja  u Banat. Na postamentu je predstavljena bronzana figura kralja Petar I kako ogrnut plaštem jaše na konju. Statua predstavlja kralja Oslobodioca kako, vraćajući mač u korice, ulazi u Banat posle teških ratnih događaja za sav njegov narod. Ovim rešenjem umetnik je pokušao da kombinuje realističke i simboličke elemente. Milivoje Vasić piše o spomeniku koji zrači ‘’ozbiljnošću bez strogosti, dostojanstvu bez poze i mirnoći bez ukočenosti’’. Svečano otkrivanje spomenika 1. decembra 1928. nosilo je višestruki značaj: desetogodišnjica Kraljevine i ulaska srpske vojske u Veliki Bečkerek i oslobođenja Banata i njegovog prisajedinjenja novoj državi, koju je ovaj spomenik najbolje reprezentovao. Spomenik je bio postavljen preko puta županijske palate, na mestu predhodnog spomenika Ernea Kiša i bio je okrenut prema glavnoj gradskoj ulici. Spomenik su uklonile okupacione snage 1941. a obnovljen je 2003. godine po projektu vajara Zorana Jezdimirovića. Inače, vajar Rudolf Valdec je u Zrenjaninu izveo i spomen bistu kralja Aleksandra I (1934) u auli osnovne škole.

Spomenik kralju Petru I Karađorđeviću u Pančevu vajara Petra Pavaličinija (1887-1958) sledeći je od javnih spomenika podignut u Vojvodini u ovom periodu.[14] Malo ima podataka o spletu okolnosti koje su dovele do izvođenja drugoplasiranom Palavičinijevog rada mada je pančevačka štampa redovno pratila sve akcije oko spomenika.[15] Na konkursu za spomenik u Pančevu pored Palavičinija učestvovali su Toma Rosandrić i Fran Kršinić čiji su modeli bili nagrađeni prvom i trećom nagradom. Konkurs je raspisan početkom leta a već krajem leta bili su proglašeni pobednici a konkursni radovi izloženi na javni uvid. Kamen temeljac za spomenik postavljen je 29. septembra a spomenik je osvećen 1. decembra 1932. godine. Spomenik je zauzimao počasno mesto na trgu sa Velikom pijacom, naspram franjevačkog samostana. Konjanička skulptura kralja bila je postavljana na visokom i vitkom postolju na čijim stranama postavljeni su reljefi sa prikazima srpskih vojnika i figura oslobođenog roba, sa jasnim asocijacijama na priključenje Vojvodine novoj državi. Kralj je prikazan u generalskoj uniformi, sa kalpakom na glavi kako jaše konja u hodu. Skulptura je izrađena u stilu širokim linija, pri čemu je izbegavan akademski duh. I pored konvencionalnosti stava i poze, spomenik zrači nekom modernom notom, pisala je ondašnja štampa. Spomenik je uklonjen na početku Drugog svetskog rata.

Spomenika caru Jovanu Nenadu Crnom u Subotici (1927) je još jedan spomenik koji na području Vojvodine izradio Petar Palavičini, profesor na Umetničkoj školi u Beogradu.[16] Gradska uparava je odlučila da obeleži četiri veka od smrti Jovana Nenada Crnog (1526), u selu Tornjošu nedaleko od Subotice. Spomenik je svečano postavljen 27. novembra 1927. godine na trgu koji je nastao regulacijom prostora sredinom prve decenije veka uoči izgradnje nove Gradske kuće. Spomenička celina se sastoji od tri figure, koje su postavljene na postament od monolitnog kamena, koji je postavljen na piramidalno formirano stepenište. Na vrhu kubusa je postavljena figura cara Jovana Nenada, dok su figure njegovih dvorana Subote Vrlića i Fabijana Literate postavljene bočno pri bazi kompozicije spomenika. Figure su isklesane u kararskom mermeru a postament je izveden u plavom kamenu. Ovaj spomenik je zamenio nekadašnji obelisk, smešten u neposrednoj blizini, podignut 1899. godine u znak sećanja na ‘’Bitku kod Kaponje’’ u vreme revolucionarnih događaja 1848-49. godine. Kada je formirana nova država, belom obelisku je skinuta figura ptice sa vrha i dodat je natpis ‘’13. novembar 1918.’’ Tako je znamenje predhodne vlasti postalo simbol nove države ali je ubrzo uklonjen. Spomenik Jovanu Nenadu Crnom, bio je zapravo dominantno obeležje nove ideologije, predviđen da trajno potisne u zaborav obelisk predhodne, austrougarske ideologije. Na početku Drugog svetskog rata spomenik je uklonjen a obnovljen je u originalnom obliku i svečano postavljen  9. novembra 1991. godine.[17]

Spomenik Svetozaru Miletiću u Novom Sadu rad Ivana Meštrovića (1883-1962) svečano je postavljen 1. oktobra 1939. godine. Otkrivanje i osvećenje spomenika pratio je bogat program u kome su učestvovali brojni ugledni gosti iz Beograda, Novog Sada i ostalih gradova Vojvodine. Sva dnevna štampa je pomno pratila postavljanje ovog impozantnog dela teškog tridesetak tona i vosokog preko sedam metara. [18] Miletić, besmrni Vojvođanin, kako ga prikazuje dnevnik Dan u svojoj reportaži posle svečanog otvaranja, prikazan je u valovitom ogrtaču koji simbolično predstavlja širinu i zamah nacionalne snage onoga vremena. Slično piše i beogradska Politika dodajući deo patriotskog govora što ga je Predsednik Vlade dr. Dragiša Cvetković održao prilikom svečanog otkrivanja. Spomenik Miletiću u Meštrovićevoj karijeri nikada nije nije bio tretiran kao značajno delo. U većini Meštrovićevih monografija Miletićev spomenik se čak i ne pominje ili je tek na spisku radova. Poznatog narodnog tribuna, političara i novinara, Svetozara Miletića (1826-1901), omiljenu ličnost vojvođanskih Srba, Meštrović predstavlja u snažnom zamahu, za razliku od ostalih istorijskih ličnosti koje radi tokom perioda između dva svetska rata –  spomenici Josipu Juraju Štrosmajeru (1926) i Ruđeru Boškoviću (1937) u Zagrebu i Marku Maruliću (1924) u Splitu. Miletićeva snažna bronzana figura dominira novosadskim centralnim trgom. Iako je Miletićev spomenik zamišljen i izveden u znatno različitom maniru i materijalu od monumentalne figure Grgura Ninskog u Splitu (1927), ova dva Meštrovićeva rada imaju mnogo toga zajedničkog. Prvenstveno zato što predstavljaju jake političke ličnosti iz nacionalnih istorija koje su u svojim narodima bili već neka vrsta mitskih figura. Još jedna pojavna sličnost ovih spomenika je u prikazanom gestu, naglašenom odlučnom položaju i zamahu Miletićeve i Grgurove ruke. Oni, po Meštrovićevom viđenju, odlučno i hrabro predvode svoje narode i kao takvi ostaju upamćeni u svesti savremenika. U ondašnjoj likovnoj javnosti i kritici ovaj Meštrovićev spomenik nije dobio velike ocene, štaviše, dosta je oštro kritikovan zbog niza propusta: ‘’Miletić je prikazan kao govornik, sa zamahnutom desnom rukom i vrlo hiperdimenzioniranom zgčenom levom rukom. Lice, portretski verno, pri tome je dosta bezirazno. Ta visoko zamahnuna velika desnica treba da izrazi energiju i borbenost tribuna, a zgrčena leva ruka sposobnost da mrzi protivnike. Ogrtač čini nezgrapnu skulpturu skoro grotesknom i znatno ometa mirnu jednostavnost kompozicije. U svemu tome nema zamaha niti dinamike, uobičajenih Meštrovićevih rekvizita. [19]

Miletićev spomenik u Novom Sadu donekle je delio sudbinu ostalih spomenika u vojvođanskim gradovima – mađarske okupacione snage su po okupaciji Novog Sada uklonile spomenik da bi ga nove, socijalističke vlasti, posle rata, vratile na prvobitno mesto. Mada je Meštrović bio veoma plodan skulptor čija su dela dovoljno istražena i publikovana, spomenik Svetozaru Miletiću u Novom Sadu, još nije dobio zasluženi istoriografski tretman. Poslednja Meštrovićeva veza sa Novim Sadom ostvarena je preko skulpture Jovan Jovanović Zmaj sa detetom i knjigom, koju je posredstvom dr Milana Ćurčina, Meštrović poklonio Matici srpskoj 1954. godine. Skulptura se danas nalazi u parku (ispred) Zmajevog muzeja u Sremskoj Kamenici gde je postavljena tek dvadesetak godina kasnije (1973). Reč je o poznom Meštrovićevom radu, jednoj za njega ne baš tipičnoj skulpturi, nezgrapne kompozicije i preterano naglašene sentimentalnosti. Kao da se veliki hrvatski i jugoslovenski majstor sculpture nije najbolje snašao da ukompponuje tri sadržaja – Zmaja, dete i knjigu, jer je maska zamenila formu.[20]

Poslednji javni spomenik podignut u ovom periodu u Vojvodini bio je još jedan spomenik posvećen kralju Aleksandru Karađorđeviću Ujedinitelju u Somboru, koji je imao, kao i ostali, nesrećnu istoriju jer je postojao samo nešto više od godinu dana.[21] Konjanički spomenik kralja Aleksandra rad je Antuna Augustinčića (1900-1978), poznatog jugoslovenskog i hrvatskog vajara. Spomenik je bio svečano postavljen 21. jula 1940. godine ispred Gradske kuće i svojom baroknom dramatikom dobro se uklapao u istorijsko jezgro centra grada, doduše malo stisnut uskim prostorom trga, kako je zabeležila ondašnja štampa.[22] Na otvaranju je bila upriličena velika vojnaparada uz prisutvo visokih gostiju i zvanica na čelu sa predsednikom kraljevske vlade dragišom Cvetkovićem. Veličanstveni spomenik prikazao je kralja na konjičkoj figure sa sabljom u desnoj ruci, koja je podignuta u vis, sa likom jednostavnim, vojničkim i bez grčevitosti, na visokom postamentu izrađenom od crvenog dalmatinskog mermera.[23] Konjanička statua izlivena u bronzi imala je uobičajena obeležja Augustinčićevog stila, jedan prednapregnuti zamah koji je davao specifičan utisak patetike koja nije bila sopstvena mediteranskom duhu. Kratko vreme po okupaciji Sombora, u aprilu 1941. godine spomenik je, kao simbol integralnog jugoslovenstva, uklonjen od strane mađarskih okupacione vlasti i premeste u dvorište Gradskog muzeja gde se nalazio sledeće tri decenije. Odlukom gradskih vlasti spomenik je 1973. godine upućen u livnicu u Topoli gde je pretopljen i zauvek nestao. Figuru konja sa ovog spomenika Augustinčić je koristio u svom poznatom spomeniku ‘’Mir’’ koji je, kao poklon tadašnje FNRJ, postavljen u Njujorku ispred sedišta Ujedinjenih nacija (1953) a potom je izliven još jedan za umetnikov atelje u hrvatskom selu Klanjec. Umesto srpskog kralja na konju spomenika u Njujorku predstavljena je devojka sa globusom i maslinovom grančicom u rukama. Kako gipsani kalup još postoji u Augustinčićevom ateljeu pre nekoliko godina je izlivena skulptura bronzanog vranca i postavljena ispred sadašnje Augustinčićeve Galerije. Poslednjih je godina pokrenuta akcija o ponovnom izlivanju i postavljanju ovog spomenika u Somboru.[24]

Spomenik kralju Petru I u Bačkoj Topoli (1926) bio je još jedan od modela prikazivanja starog kralja. Spomenik se sastoji od monumentalnog poprsja postavljenog na visok postament. O drugom spomeniku istog autora u Bačkoj Topoli, posvećenom palim ratnicima 1914-1918. (1928) nema podataka o izgledu. Oba spomenika su dela jugoslovenskog i beogradskog vajara Frane Menegelo Dinčića (1900-1986) .[25] Isti autor je izveo i spomenike kralja Petra I u Horgošu (1931), kao i spomenike kralju Aleksandru I u Horgošu (1935) i Banatskom Aranđelovu (1936) u istom modelu sa masivnim zidanim ili granitnim postamentima

Slične obrasce u prikazivanju kraljeva primenjuje i manje poznati vajar iz Sremske Mitrovice Milorad Jovanović (1889-1946) [26] na spomenicima kralju Petru I u Inđiji (1929), Sremskoj Mitrovici (u Gimnaziji, 1930) i Irigu (1935), kao i jedinstvenog spomenika posvećenog voždu Karađorđu i kraljevima Peru I i Aleksandru I Karađorđeviću u Srpskoj Crnji (1939). Svi pomenuti spomenici su demontirani i uništeni 1941. godine. Jovanović je autor i nekoliko nadgrobnih spomenika u Rumi i Sremskoj Mitrovici, kao i biste Luja Pastera ispred Pasterovog zavoda u Novom Sadu (1932). Jedno od njegovih najpoznatijih dela su skultorski radovi spomen-kosturnice na planini Gučevo, u blizini Loznice (1929-1930)[27], u znak sećanja na borbe vođene u okolini 1914. godine, gde su zajedno sahranjeni posmrtni ostatci ratnika srpske i austrougarske vojske. Spomenik je arhitektonski osmislio beogradski graditelj Gojko Todić.

Poseban slučaj u međuratnoj istoriji javne skulpture predstavlja delovanje i radovi vajara Dejana Bešlina (1897-1967), o kome se do nedavno malo znalo. Istraživač Uglješa Rajčević je uspeo da rekonstruiše njegova dela nastala na području Vojvodine u periodu 1931-1939. godine, podizana u više vojvođanskih naselja a većinom uništena, po okupaciji zemlje 1941. i kasnije po oslobođenju 1945. godine. [28] Od njegovih spomenika ističe se monumentalno poprsje kralja Petra II postavljeno na visokok postolju ispred gradske kuće u Senti 1932. godine. Još jedan od dinastičkih spomenika posvećen Kralju Aleksandru (Ujedinitelju) podignut je u Turiji 1936. godine a uklonjen u proleće 1941. godine. Potvrđeno je da je autor spomenika Dejan Bešlin. O ovom spomeniku postoji više podataka iz novinskih zapisa u kojima se javnost obaveštava o samom činu podizanja i osvešćenja spomenika, bez podataka o izgledu spomenika ili njegovom autoru. Spomenik je osvešćen 1. juna uz prisustvo većeg broja zvanica iz kulturnog, vojnog i crkvenog života a potom je priređen i svečani banket u čast delegate i gostiju. Istog dana, organizovana je javna vežba na letnjem sokolskom vežballištu a uveče je u Svetosavskom domu održan koncert na kome je učestvovalo i građansko pevačko drušvo iz Srbobrana. [29] U Srbobranu je Bešlin izveo takođe bistu kralja Petra II Karađorđevića 1939. godine. Bista je postavljena na ulazu u park a svečano je osvećena 17. decembra a svečanost kojoj su prisustvovale brojne zvanice i gosti ‘’protekla je u savršenom redu i miru i odisala je duhom jugoslovenstva i dostojno je obavljen.’’ Bešlin je autor i biste kralja Petra II koja je bila postavljena u novopodignutom Sokolskom domu u Novom Sadu, koja je nestala na početku okupacije 1941. godine.

Manje je poznato da je poznati srpski vajar Sreten Stojanović (1898-1960) tokom tridesetih godina izveo i nekoliko dinastičkih spomenika o kojima u njegovim monografijama ne nalazimo više podataka. Izveo je spomenike kralju Petru I u Nevesinju (1928) , Dvoru na Uni (1929) i Tuzli (1935), kao i spomenike kralju Aleksandru I u Ohridu (1937), Hajdučici (1937), Tuzli (1938) i Udbinama (1938).[30]

Fasadna skulptura

U procvatu arhitekture tokom četvrte decenije u Novom Sadu, reljefi i fasadna skluptura kao sastavni deo arhitektonskog dela imali su zapaženo mesto. Ipak samo je nekoliko autora bilo umetnički i zanatski osposobljeno za ovu vrstu umetnosti koja je i pristizala, zajedno sa arhitektonskim uticajima iz Evrope. Međuratni period u ovoj oblasti, u Novom Sadu i Subotici obeležili su vajari Mihalj Kara (1887-1970) [31] i bračni par Zlata Markov-Baranji (1906-1986) i Karlo Baranji (1894-1978). [32]

Mihalj Kara je studirao na Likovnoj akademiji u Budimpešti gde je i započeo vajarsku karijeru. U Vojvodinu, Suboticu i Novi Sad, stigao je kao oformljen umetnik, klasično obrazovan. Radio je figure i reljefe za dekoracije javnih i privatnih zdanja kao i nadgrobne spomenike. Samostalno je izlagao u Subotici (1929), Novom Sadu (1929; 1930) i Novom Vrbasu (1931). Pred rat se odselio u Izrael gde je i preminuo u dubokoj starosti. Kara je u Subotici i Novom Sadu boravio od kraja dvadesetih do kraja tridesetih godina unoseći u nerazvijenu, provincijsku sredinu dah visoke umetnosti. Bilo da se radilo o skulpturama i reljefima za zgrade ili nadgrobnim spomenicima, Karaovi malobrojni radovi se mogu posmatrati kao retka vrhunska vajarska dela nastala na ovim prostorima. U Subotici, Kara je radio alegorijske figure na zgradama koje je projektovao arh. Ferenc Bede – najamna palata Nićina (1930) i tzv. ‘crvena kuća’ (1932), dok je u Novom Sadu ostavio više dela od kojih se posebno ističe ‘Kompozicija sa ženskom figurom’, reljef postavljen na zgradu u ulici Laze Stanojevića (1933), urađen u modernom kubističkom maniru. Ovi duboki reljefi, relativno velikih formata, smešteni su iznad centralnih ulaza kao delu  širih kompozicija ulaznih partija.   Na zgradi ‘Kore hleba’ u ulici Sonje Marinković (Đorđe Tabaković, 1933) i danas stoji njegova skulptura ‘Majka sa detetom’ dok je jedna druga skulpturalna kompozicija na zgradi nemačkog kuturnog udruženja Habag (1931), posle bombardovanja na kraju drugog svetskog rata, nepovratno uništena. Kara je početkom tridesetih godina izradio seriju muških i ženskih fasadnih skulptura u Novom Sadu, na zgradi inženjera Radivojevića u ulici Miroslava Antića, na zgradi u ulici Antona Čehova kao i reljef sa ženskom figurom na zgradi u Bulevaru Mihaila Pupina. Kara je autor i dva spomenika na novosadskim grobljima – vazduhoplovnom pukovniku Živoradu Petroviću na Uspenskom (1930) i spomenik poginulom avijatičaru na Avijatičarskom groblju (1932) koji se opravdano mogu smatrati najlepšim primerima memorijalnog spomeničkog nasleđa u domaćoj sredini u međuratnom periodu. Radeći u tehnici veštačkog kamena, kao i većina međuratnih vajara, Kara je uspeo da svoje klasično vajarsko obrazovanje obogati autentičnim ličnim izrazom u skladu sa savremenim umetničkim stremljenjima.

Bračni par Baranji, čija će vajarska aktivnost obeležiti međuratnu skulpturu nastalu na području Vojvodine, tačnije Novog Sada, nastaviće i mnogo godina posle rata da stvaraju i izlažu, znatno modifikujući svoj umetnički izraz i menjajući tehnike stvaralaštva. Karlo Baranji je autor figure Đorđa Natoševića (1935) na zgradi Učiteljskog doma arh. Kaćanskog, dok se gipsani model nalazi u istoimenoj osnovnoj školi. Karlo je po izgradnji Banovine za njeno ukrašavanje izradio medaljone srpskih vojvoda i kralja , koji su odmah po okupaciji uklonjeni. Obnovio ih je Ratomir Kulić 2007. godine. Goru sudbinu imao je i reljef Zlate Markov Baranji ‘Ulazak srpske vojske u Novi Sad’, koji je bio postavljen na Beogradskoj kapiji u Petrovaradinskom podgrađu 1938. godine a po okupaciji uništen. Zlata je autorka i ljupkih slobodnih skuptura dečaka i devojčica, prikazanih sa knjigama u rukama, koje su nekada bile postavljene ispred škole ‘’Kraljevića Andreja’’ (Gimnazija Isidora Sekulić), dok se danas nalaze u dvorištu osmogodišnje škole na Limanu IV. Poslednje izvedeno međuratno delo Zlate Markov Baranji bila su dva plitka reljefa na Institutu za poljoprivredu na kojima su prikazani ‘Oranje’ i ‘Žetva’ (1939), izvedene u svedenoj i stilizovanoj formi, na ravnoj površini od veštačkog kamena. U literaturi se često pominje podatak da je na konkursu za ‘Ikarusa’ na Domu vazduhoplovstva u Zemunu (Dragiša Brašovan, 1938) Karlo Baranji učestvovao pod imenom svoje supruge. Ipak, onovremena štampa eksplicitno, sa autorkinim izjavama, govori u više napisa da je na konkuru pobedila Zlata Markov-Baranji: ‘’Ja sam sebi dala najviše truda da izradim lep model i zbog toga sam i pobedila. Bez obzira na stav ostalih, poznatijih i reklamiranih umetnika’’.[33] Verovatno je da su ovu monumentalnu fasadnu skulpturu (450 x 200 x 110 cm) radili zajedno. Slično je bilo i sa konkursom za figure vladara (cara Dušana i kralja Tomislava) za zgradu Narodne skupštine u Beogradu održanog godinu ranije, s tim što se u štampi kao autori pominju i Zlata Markov Baranji i Karlo Baranji.[34]

Jedan broj nadgrobnih spomenika i porodičnih grobnica, na novosadskom Uspenskom i Almaškom groblju, bez sumlje pripadaju opusu Mihalja Kara i bračnog para Baranjijevih, jer je poznato da su se, usled nedostatka vajarskih porudžbina, bavili i ovim vidom skulptorskog stvaralaštva, koje je kod nas, do danas, ostalo nedovoljno istraženo.[35]

U međuratnom periodu u Novom Sadu bili su aktivni sa ponekim svojim delima i poznati jugoslovenski vajari toga doba – Toma Rosandić (1878-1959) ‘Radnik’ (1933) na Brašovanovoj zgradi Radničkog doma kao i Sreten Stojanović (1898-1960) sa medaljonima na zgradi Trgovačke, industrijske i zanatske komore (1931). Iako do danas nije potvrđeno Stojanovićevo autorstvo, monografije ne pominju ova dela, analizom nekih od njegovih ondašnjih plaketa i manjih reljefa, skoro se sa sigurnošću može tvrditi da je on autor.[36] Mada nedovoljno sagledivi sa ulice, ovi medaljoni nose odlike Stojanovićevih stilizovanih formi muških tela u igri.

Rosandrićev ‘Radnik’ je prikazan u talasastoj formi u odlučnom stavu koji simbolizuje borbu za radnička prava, u zemlji gde se o radnicima tek malo vodila briga. Mada do sada to nije naglašavano, ova skulptura se može tumačiti kao jedna od uspelih dela naše predratne, socijalne umetnosti.

[1] Detaljnije: Branka Kulić, Novosadske drvorezbarske radionice 18. veka, Galerija Matice srpske, Novi Sad, 2007.  sa obimnom starijom literaturom

[2] Ljiljana Ivanović, Razvoj skulpture u Vojvodini (1895-1980), Novi Sad, 1985

[3] Pavle Vasić sa saradnicima, Umetnička topografija Sombora, Novi Sad, 1984.

[4] Bela Duranci, V. Gabrić-Počuča, Javni spomenici opštine Subotica, Subotica, 2001.

[5] Pavle Vasić sa saradnicima, Umentnička topografija Pančeva, Novi Sad, 1989.

[6] Miško Šuvaković, “Skulptura, politika i identitet“, Evropski konteksti umetnosti XX veka u Vojvodini, Novi Sad, 2008. 147-148.

[7] O njegovom bogatom stvaralaštvu detaljnije: Miodrag Jovanović, Đorđe Jovanović (1861-1953), Galerija Matice srpske, Novi Sad, 2005. (sa veoma obimnom starijom literaturom)

[8] Ratomir Kulić, Zbirka vajarskih radova Galerije Matice srpske, Novi Sad, 1912. 63-105.

[9] Sima Jančić, Sombor : od Preparandije do Županije, Sombor, 2014. 150-151.

[10] Branislava Šadi, Goran Bolić, Zidna dekoracija subotičkih palata, katalog izložbe, Subotica, 2004.

[11] Uglješa Rajčević, Zatirano i zatrto: oskrnavljeni i oštećeni spomenici na tlu predhodne Jugoslavije, Knjiga prva, Prometej, Novi Sad, 2001.

[12] Jedina monografija o nekom javnom spomeniku iz tog doba u Vojvodini: Nada Boroš, Vesna Majstorović, Spomenik kralju Petru prvom Karađorđeviću u Zrenjaninu, Zrenjanin, 2005.

[13] Hrvatski vajar Rudolaf Valdec (1872-1929) je između ostalog radio spomenik kralju Petru u Domu Narodne skupštini u Beogradu kao i monumentalni spomenik kralja Petru u Bijeljini (BiH). Detaljnije: V. Popović, ‘’Prilog za umetničku biografiju Rudolfa Valdeca’’, Peristil br. 31-32, Zagreb, 1988-89.

[14] O Palavičiniju detaljnije: M. Stefanović, Petar Palavičini, Beograd, 1964; Pavle Vasić, Petar Palavičini i njegovi učenici, Beograd, 1969; Jugoslovenska skulptura 1875-1950, Muzej savremene umetnosti, Beograd, 1975; Pavle Vasić, “Jugoslovenska skulptura 1870-1950“, Umetnost br. 43, Beograd, 1975.

[15] O toku i razultatima konkursa detaljnije: Pavle Vasić, Umetnička topografija Pančeva, Novi Sad, 1989, 194-196.

[16] Detaljnije o spomeniku: Bela Duranci, V. Gabrić-Počuča, Javni spomenici opštine Subotica, Subotica, 2001. 158-161.

[17] Isto, 160.

[18] Dr Jovan Radonić, Svetozar Miletić, Povodom današnjeg svečanog otkrivanja spomenika u Novom Sadu, Politika 1. oktobar 1939; Dan 1. i  2. oktobar 1939; Anonim, U Novom Sadu juče je na svečan način osvećen spomenik Svetozaru Miletiću, velikom sinu Vojvodine, Politika 2. oktobar 1939.

[19] Jovan Popović, Meštrovićev Miletić, Umetnost i kritika br. 4-5, Beograd, novembar 1939.

[20] Miloš Arsić, Vek od rođenja velikog vajara: Meštrović i Novi Sad, Dnevnik 21. avgust 1983.

[21] O spomeniku detaljnije: Pavle Vasić, Umetnička topografija Sombora, Novi Sad, 1984, 128.

[22] K. Savatijević, “Osvećenje spomenika Viteškog kralja Aleksandra I Ujedinitelja u Somboru“, Beogradske opštinske novine, br. 7-8, Beograd, 1940.

[23] Isto

[24] Milić Miljenović, Od Ujedinitelja ostao samo konj, Dnevnik 29. novembar 2008; M. Miljenović, Konj postoji, samo kralj nedostaje, Dnevnik 8. april 2011;

[25] U. Rajčević, Zatirano i zatrto, 253; Bratislava Kostić, Novo groblje u Beogradu, Beograd, 1999. 201-202.

[26] Evica Milošević, ‘’Tragom skulptura Milorada Jovanović’’, Rad Muzeja Vojvodine br. 27, Novi Sad, 1981; U. Rajčević, Zatirano i zatrto, 70, 252.

[27] E. Milošević, nav. delo 212.

[28] Uglješa Rajčević, ’’Vajar Dejan Bešlin (1897-1967)’’, Rad muzeja Vojvodine br. 52, Novi Sad, 2010.

[29] ‘’Na prvi dan Duhova otkriven je spomenik Kralju Ujedinitelju u Turiji’’, Vreme, jun 1936. U. Rajčević, Zatirano i zatrto, 105.

[30] U. Rajčević, Zatirano i zatrto, 254.

[31] O Karau detaljnije: Ljiljana Ivanović, ‘’Mihalj Kara’’, Enciklopedija Novog Sada sv. 10, Novi Sad, 1998; Balazs-Arth Valeria, Delvideki Magyar Kepzomuveszete Lexikon, Timp Kiado, Budapest, 2007, 357-358.

[32] O delovanju Baranjijevih detaljnije: Ljiljana Ivanović, Razvoj skulpture u Vojvodini (1895-1980), Novi Sad, 1985, 65-69; Balazs-Arth Valeria, Nav. delo, 114-122. Odabrani katalozi samostalnih izložbi: Zlata Markov-Baranji, Karlo Baranji: 55 godina skulpture, Novi Sad, 1974; Barany Karoly, Novi Sad, 1974; Đorđe Jović, Zlata Markov-Baranji, Subotica, 1980; Zlata Markov-Baranji i Karlo Baranji, Zrenjanin, 1983.

[33] Anonim, “Novosadska vajarka gđa Zlata Markova dobila pru nagradu za figuru Ikarusa“, Dan, 27. oktobar 1937; Anonim, “Novosadska umetnica, vajarka gđa Zlata Markova-Baranji izradila je statuu Ikarusa“, Dan, 15. decembar 1937; S. ‘’Okovani Ikarus Zlate Markove’’, Dan, 15. april 1938.

[34] Anonim, ‘’Novosadski vajarski par gđa Zlata Markov baranji i g. Karlo Baranji nagrađeni su drugom i trećom nagradom’’, Dan 8. novembar 1936.

[35] Pozitivan primer iz ove oblasti čini obimna mobnografija: Branislava Kostić, Novo groblje u Beogradu, Beograd, 1999.

[36] M. Stevanović, Sreten Stojanović, život i delo, Beograd, 1963. plaketa na str. 47. i Jovan Despotović, Sreten Stojanović (1898-1960), katalog izložbe, Beograd, 1998. reljef ‘Igra I’ (1940) na str. 40-41.

Novosadski graditelji obnove (1850-1860)

bombardovanje-ns

Autor: Vladimir Mitrović

Cilj teksta je da se na osnovu bogatih zbirki planova i mapa Novog Sada u Istorijskom arhivu Novog Sada i Arhivu Vojvodine, brojne istoriografske i memoarske literature prikaže stanje u graditeljstvu Novog Sada u burnom istorijskom periodu sredine XIX stoleće. Obimna postojeća literatura o srpskom narodnom pokretu i vremenu Bune 1848-49. nije se detaljnije bavila vremenom koje je označeno kao graditeljsku obnova Novog Sada. Analiziraće se i neki od planova grada nastali tokom XVIII i XIX veka, zatečeno stanje pre revolucionarnih događaja, situacija posle katastrofalnog bombardovanja grada kao i pojava “graditelja obnove”, kako smo označili delovanje graditelja prvih godina posle odobrenja zajma i ponovne (re) izgradnje novosadskog gradskog jezgra. Pokušaćemo prikazati kako je, u stvari, nastao Novi Sad, tačnije njegovo današnje centralno gradsko jezgro. Godine posle okončanja Bune (1850-1855) ujedno su i vreme nastanka najvećeg broja zdanja u centralnim gradskim ulicama – Zmaj Jovina, Dunavska, Pozorišni trg, Miletićeva, Pašićeva kao i manje susedne ulice. Vreme o kome će biti reči okvirno se poklapa sa trajanjem Vojvodstva Srbija i Tamiški Banat. Burni politički i društveni događaji koji su predhodili a potom trajali, neće biti predmet ove rasprave.

U Vojvodini se rani kapitalizam već i u XVIII veku brže razvijao u poljoprivredi nego u gradskom sektoru privrede, trgovine i zanatstva. Iako je građanska klasa javlja tu već u drugoj polovini XVIII veka, ona je pre svega bila, još i oko 1848. trgovačka i zanatsko-majstorska, esnafska.[1] Vojvodina je u doba pre 1848. godine najvećim delom bila inkorporirana u pojedine mađarske županije (Bačka, Čongradska, Torontalska, Tamiška i Krešo-severinska) ili u okvirima Hrvatske (Srem) a delom pod Komorom i Ratnim većem (pojedine Regimente Vojne krajine, Šajkaška). Takođe su neki gradovi (Subotica, Sombor, Novi Sad, Temišvar) bili izuzeti ispod Županija, pošto su imali autonomiju dobijenu u XVIII veku, kao što su i Potiski i Kikindski dištrikt imali izvesno izuzetno stanje. Tako se ne može govoriti o nekom jedinstvenom vojvođanskom području, koje bi imalo podjednak tretman u svim svojim delovima. Rat koji je usledio sa događajima oko Bune je do početka 1849. godine bio uglavnom lokalnog značaja, vođen na jednom sasvim uskom sektoru, gde su se smenjivale u posedu pojedinih utvrđenih mesta čas srpske, čas mađarske trupe iako sa priličnom svirepošću, nemilosrdno, takoreći do istrebljenja sa obe strane.[2]

Literatura

Literatura koja se bavi novosadskim graditeljima i graditeljstvom prvih godina druge polovine XIX veka nije previše obimna, ali postoji i svakako nije zanemarljiva. Pored sporadičnog pominjanja podataka vezanih za graditeljski fond nastao u to doba, koji se uglavnom odnose na stradanje i uništenje grada, o mapama grada do Bune i graditeljstvu ovog perioda više su pisali predratni graditelj i pisac Daka Popović (1886-1967)[3], kao i istoričarka umetnosti dr Olivera Milanović-Jović.[4] Tokom poslednje decenije se na ovoj problematici dosta radilo u nadležnom Zavodu za zaštitu spomenika kulture Grada Novog Sada u okviru pripreme planskih dokumenata, izrade pojedinačnih studija i prikaza brojnih građanskih kuća iz ovog perioda. Ta istraživanja bila su osnova za obimnu studiju grupe autora Umetnička topografija Novog Sada. [5] Istoriografska literatura je znatno brojnija. O obnovi grada posle revolucionarnih događaja pišu svi autori koji se bave istorijom Novog Sada, ili je bar pominju kao jedan od ključnih događaja vezanih za XIX vek u gradu i njegov kasniji razvoj.[6] To je ujedno i period kada je nastala centralna zona grada približno u današnjim okvirima

Karte i planovi grada do kraja XIX veka

Nažalost, do danas ne postoji neki zbirni pregled karata i mapa Novog Sada, starijih i iz ovog perioda. Ipak, ova tematika je privlačila određeni broj istraživača a veći broj karata, mapa i planova u više je navrata publikovan. [7] U Zbirci karata Rukopisnog odeljenja Biblioteke Matice srpske čuva se jedan broj karata grada, kao i u Muzeju Novog Sada, Muzeju Vojvodine i još nekim institucijama (Istorijski arhiv Novog Sada, Arhiv Vojvodine). Jedan deo starijih karata nalazi se u Beču (Vojno-istorijski arhiv) i Budimpešti (Državni arhiv, Sečenji biblioteka) i poslednjih godina su bile prikazane na izložbama kada se i pisalo o njima.

Daka Popović je jedan od prvih domaćih autora koji se sistematično bavio urbanističkim i arhitektonskim analizama razvoja grada, kao i analizom poznatih starih karata grada. Popović polazi od najstarije orografske karte autora majstora Lazzarus-a, sekretara ostrogonskog kardinala Tome, nastale neposredno pred Mohačku bitku a objavljene u Ingolštatu (1525). Na toj karti Popović uočava naziv Bistritz, na mestu na kome se nalazi Novi Sad. Taj naziv je preneo na svoju kartu i kasniji holandski kartograf Mercator. Novi Sad, piše Popović, niče i stihijski se razvija preko puta tvrđave nasred inundacionog (plavnog) terena Dunava i na njegovoj prvoj terasi podložnoj poplavama. Komentarišući nepreciznost crteža brojnih savremenika, Popović zaključuje da je se na tim krokijima retko šta može pouzdano pročitati, jer su ih autori radili pri različitim vodostajima Dunava (što je jako bitno, obzirom na površine koje su bile plavljene) a nekada i po lošim skicama ili, pak, po svedočenjima očevidaca.

Zasluženo više pažnje i prostora Popović posvećuje jednoj znatno ozbiljnije crtanoj karti grada iz 1745. godine, koju je načinio vojni inženjer A. Caltschmidt (Karlšmit) – ‘’Plan Novog Sada’’ iz 1745. godine (Istorijsko odeljenje Muzeja Vojvodine inv. br. 129). O ovom svakako najdetaljnijem planu grada iz XVIII veka opširno je pisano a sam plan je publikovan u više navrata.[8] Na Karklšmitovoj karti Popović analizira pozicije novosadskih hramova i groblja koje su prostorno jasno i precizno naznačene. O ovom planu detaljno je pisala i O. Milanović-Jović sa prepisom natpisa na karti.

Oslobođenjem grada, tačnije od proglašenja Novog Sada kao slobodnog kraljevskog grada, 1748. godine, otpočinje drugi urbanistički i građevinski period koji će trajati narednih stotinu godina. Prva karta nastala u ovom periodu je “Karta terena i zemlje koja pripada Slobodnom kraljevskom Gradu Novom Sadu” iz 1764. godine, autora vojnog stručnjaka Georga Tomerlina (karta se čuva u planoteci Državne arhive u Budimpešti – S.11. kom. Terk. No. 476a). Iz iste godine potiče i “Karta Novog Sada sa Petrovaradinom” (Originalni naziv: “Mappa des der kuniglichen Freisadt Neusatz”) koja se čuva u Zbirci karata Rukopisnog odeljenja Matice srpske (inv. Br. 703).

O nekim kartama koje Popoviću nije pominjao piše kratke zabeleške Olivera Milanović-Jović. Ona pominje mapu koja prikazuje bojište iz 1716. godine, gde su označena dva naselja na mestu grada – Kroatendorfel, otprilike na prostoru gde se završava stari železnički most, i Raitzenstadtel, koncentrisan na sam centar grada, odnosno raskrsnicu glavnih puteva. Karta se čuva u bečkom Ratnom arhivu a publikovana je u Spomenica grada Novog Sada (1933. str. 2). Drugi plan koji se manje pominje je ‘’Plan Petrovaradina’’, takođe iz bečkog Ratnog arhiva, na kome se prikazuje naselje u Petrovaradinskom Šancu, sa označenim gabaritima kuća. Plan je takođe publikovan u Spomenici grada Novog Sada (str. 227). Ostale poznate karte grada, samostalne ili zajedno sa Petrovaradinom, nastale od XVII veka do Bune (1697; 1716; 1738; 1745; 1784; 1805; 1845; 1849. i kasnije 1862. i 1884) ređe su spominjane i komentarisane, mada su neke od njih davno poznate i više puta publikovane.

Najsadržajniji i najprecizniji planovi Novog Sada potiču iz druge polovine i kraja XIX veka. Poznati Sauterov plan (1885) prozvan po autoru, merniku Josifu Sauteru, štampan u vidu litografije, čuva se u Muzeju Grada Novog Sada i Biblioteci Matice srpske (Pg V 6). “Nacrt slobodne kraljevske varoši Novi Sad”, kako se plan zvanično zove, donosi detaljan prikaz ulične regulacije grada sa ucrtanim gabaritima pojedinačnih objekata i brojevima kućišta, odnosno parcela dok su javne zgrade i hramovi posebno naznačeni. Plan ima natpise na srpskom, mađarskom i nemačkom. Sauterov plan kao ključni prikaz grada u drugoj polovini XIX veka u literature je detaljno analiziran i više puta publikovan.

Do kraja XIX veka načinjeno je još nekoliko planova Novog Sada od kojih se ističu naredna tri: “Novi Sad i Petrovaradin“, 1891. – u originalnom nazivu Neusatz und Peterwardein – koji se čuva u Biblioteci Matice srpske (GK II 49-2422). U izdanju za građane, 1896. štampana je “Karta slobodnog kraljevskog grada Novog Sada” i njegovog atara koju je izradila mernička kancelarija Stevana Slavnića i Leopolda Bercelera, obaveštava Branik od 6. februar 1896. godine. “Plan slobodne kraljevske varoši Novog Sada” (Ujvidek szabad kiraly varos terkepe) iz 1900. autora mernika Junkera Karolja (Karoly) u razmeri 1: 7200 čuva se u Biblioteci Matice srpske (Pg III 17* 4) i budimpeštanskoj Sečenji biblioteci (TM. 10530).

Nezaobilazna materija pri izučavanju ove problematike na konkretnim primerima novosadskih kuća je detaljno prikupljena i prezentovana Zbirka planova i mapa autora arhitekte Milana Gobeca: Magistrat slobodnog kraljevskog grada Novog Sada (1748-1918,  Istorijski arhiv Novog Sada, Novi Sad, 1985. Ovaj opširni i detaljni katalog svih planova razrešio je brojne nedoumice koje su se javljale prilikom datovanja pojedinih objekata. Autor je sveobuhvatnim pregledom, zasnovanim na bogatim i uređenim fondovima Istorijskog arhiva Novog Sada i Arhiva Vojvodine koji do pojave ovog popisa nisu bili do kraja označeni i publikovani, pripremio teren budućim istraživačima snabdevši ih detaljnim popisom planova novosadskih kuća. Planovi i mape raspoređeni u tri zasebne celine – Planovi grada i delova grada sa okolnim teritorijama, Planovi objekata i Planovi iz zbirki budimpeštanskih arhiva. Drugi deo popisa, svakako najvredniji za istoriju lokalnog graditeljstva u navedenom periodu, složeni su prema numeracijama kućišta (placeva) ustanovljenoj 1819. godine, koja je primenjena i jasno vidljiva na Sauterovom planu Novog Sada iz 1885. Ova numeracija je važila do 1890. kada su u upotrebu uvedeni nazivi ulica sa kućnim brojevima. Brojevi kućišta su bili u upotrebi i posle ove godine a bili su uočljivi još na retkim kućama u Železničkoj, Miletićevoj, koje su do skora postojale.

Građanske kuće [9]

Najveća poplava koja je Novi Sad zahvatila tokom XVIII veka bila je ona u proleće 1770. godine kada se veći deo tadašnje gradske teritorije našao pod vodom. Može se pretpostaviti da je posle povlačenja vode, pa narednih nekoliko građevinskih sezona, nastao zamah u graditeljstvu Novog Sada usmeren ka popravljanju i saniranju kuća ali i izgradnji novih, svakako na mestima starijih. Neposredna istraživanja na pojedinim građanskim kućama takođ nas usmeravaju na poslednju četvrtinu XVIII veka kao godine nastanka velikog broja kuća u centralnim gradskim područjima. Nema sumnje da su i ove spratne kuće nastale na mestima predhodih prizemnih kuća koje neki istraživači opisuju kao dosta “tursku”. O izgledu i strukturi tih građanskih kuća, koje su zauzimale manje parcele nego danas u centralnim gradskim ulicama, može se samo nagađati.

Iz vremena baroka, koje je kod nas nešto pomereno dublje u XVIII vek, kako izgleda, u gradu ima sasvim malo objekata. Najuočljivija karakteristika su svakako naglašeno strmi krovovi kao na većini kuća u Petrovaradinskom podgrađu koji se sa sigurnošću mogu datovati u prvu polovinu XVIII veka i poslednje godine tog perioda. Osim hramova i Plebanija malo je objekata koji izvorno potiče iz tog veka. U samom gradu, jedna od najstarijih objekata koji su sačuvali stme krovne kosine je kuća poznata kao Raletićeva palata, čvrsta barokna jednospratnica, smeštena na uglu Jovine i Pašićeve ulice, preko puta Vladičanskog dvora, kao I objekat preko puta, na uglu Jovine i Dunavske ulice.

Za veliki broj kuća u Dunavskoj, Jovinoj, Miletićevoj i Pašićevoj ulici, O. Milanović-Jović, sa punim pravom, pretpostavlja da su im podrumi i niže zone svakako podignuti tokom druge polovine XVIII ili prve polovine XIX veka. U Buni su, po njenim istraživanjima, nastradale gornje zone objekta i svakako krovovi ali u vreme obnove, kako se graditeljska moda promenila, krovovi više nisu bili toliko strmi kao u doba baroka. Inače, ista autorka je napravila i stilsku podelu graditeljstva u vremenu XVIII i XIX veka, po hronološkom redosledu, koji bi mogla odgovarati dešavanju na lokalnom nivou – period baroka (1740-1780), prelazni period od baroka ka klasicizmu (1780-1820), klasicizam (1820-1860), romantizam (1850-1880). Ova podela se mora uslovno shvatiti posebno zbog godina trajanja koje su uzete relativno proizvoljno, bez oslonca u nekim konkretnim događajima. Takođe uslovna su i sama tumačenja stilova na objektima koja se svode na komentarisanje sistema zasvođavanja ili ukrasnog repertoara pojedinih građevine koji su osnovni nosioci stilskih osobina. Ipak, i pored ovih proizvoljnosti, autorkina podela se može posmatrati kao autentičan i tačan zaključak u koji se mogu umetnuti veći deo građevinskog fonda Novog Sada a kako izgleda i čitave teritorije današnje Vojvodine.

Tokom prve polovine XIX veka Novi Sad je bio nevelika varoš na periferiji velikog carstva, mirnog patrijahalnog života gde su zanatlije i trgovci – Srbi, Nemci, Mađari, Graci, Cincari i drugi – bili čvrsto organizovani u cehove. Dok je sam centar varoši bio naseljen trgovcima i zanatlijama, neposredna okolina bila je prepuna malih baštovanskih poseda koji su, kao neka vrsta pojasa, varoš spajali sa okolnim atarima iz kojih su crpeli hranu ali i novo stanovništvo. Tokom četvrte decenijie Novi Sad postaje nešto razvijeniji, posebno u trgovini nakon osnivanja prve parobrodne stanice u gradu (1836). U narednoj deceniji u gradu su bile zabeležene i prve manafakture, preteče fabrika, duvana, alkoholnih pića, tekstila, svile i sl. U tom periodu postoje i dve štamparije i četiri majstora knjigovesca što govori i o stanovitom usponu kulturne delatnosti – Osnivanje Srpske gimnazije (1810), književnog časopisa Srpski letopis (1825), Srpske čitaonice (1845) itd.[10]

Prema autentičnom svedočanstvu Mihaila Polit-Desančića, u njegovoj knjizi ‘Pokajnici’, Novi Sad je u prvoj polovini XIX veka imao uglavnom poluorjentalnu strukturu i fizionomiju. Bilo je tu kuća, zapisuje Polit-Desančić, baš i na pijaci, sa rogljevima, sa doksatima, dućana sa takozvanim ćepencima. Kuće sui male široke streje, tako da sip o kiši mogao ići po suvom čitavim Dunavski i Ćurčijskim sokakom, pa i pijacom. Te široke niske streje činile su das u ulice sasvim nisko izgledale… Dunavski sokak naličio je na kakvu tursku varoš – imao je sasvim orjentalni tip. Pijaca je malo lepše izgledala, ali je i tu bilo dosta orjentalnih kuća. [11]

Svi autori se slažu, a podatci kako izgleda potiču od starijih pisaca i istoričara, kao i Dake Popovića, da je jedna od prvih zabeleženih izgrađenih zdanja u starom gradskom jezgru bila zgrada starog Vladičanskog dvora, koju je podigao Viserion Pavlović 1741. godine i koja je postojala sve do Bune, na otprilike istom mestu gde se danas nalazi novi Vladičanski dvor (arh. Vladimir Nikolić, 1901). Bio je to objekat na sprat, građen od tvrdog materijala, pokriven crepom i okružen zidom postavljen neposredno uz veliku baru, na današnjoj Ribljoj pijaci.

I pored nepostojanja očuvanih planova, koji su uglavnom izgoreli u Buni, a na osnovu pretpostaki, sa sigurnošću se može tvrditi da je veliki deo objekata u centralnim gradskim ulicama svakako postojao u različitim obliciima tokom prve polovine XIX veka kao i da je jedan njihov deo izgrađen u ranijem periodu, svakako ne pre 1780-ih godina, svakako početkom XIX veka. Ipak, katastrofalno bombardovanje grada sa Petrovaradinske tvrđave koje je izazvalo sveopšti požare i u pepeo pretvorilo veći deo tadašnje varoši i u značajnoj meri je promenilo dotadašnji izgled Novog Sada.

Bombardovanje grada i posledice

Brojni su događaji predhodili bombardovanju i uništenju Novog Sada, kako na nivou Carevine u kojoj je Novi Sad figurirao kao jedno od najjužnijih (u zvaničnom poimanju naznačen kao neprijateljska) naselja smeštenih premo puta Petrovaradinske tvrđave, tako i na lokalnom nivou u svetlu organizovanja Srpske Vojvodine, sabora u Karlovcima, burnih događaja u okolini grada, neprijateljstva i bitaka. O tim događajima koji su neposredno predhodili bombardovanju grada kao i o posledicama sačuvano je više autentičnih svedočenja.[12]

Grad je duže vreme, tačnije tih nekoliko meseci, bio pošteđen opšte ratne oluje. Tokom jeseni i zime 1848. kao i u proleće 1849. godine u okolini grada vode se žestoke bitke između zaraćenih Mađara i Srba. Petrovaradinska tvrđava je bila glavno uporište Mađara, te su docnije pristigle carske trupe pod komandom bana Josipa Jelačića tokom juna pokušavale da je zauzmu. Kada su carske trupe ušle u grad, vojnici su se razmestili po ulicama. Krstarili su gradom, ulazili u kuće, tražeći navodno prisutne neprijateljske vojnike. Veoma napeta situacija kuminira 11. juna predveče kada se trupe raspoređuju za napad na postaje mađarske vojske u samom gradu. Do zore se ništa nije preduzimalo, pisao je Đorđe Stratimirović u svojim uspomenama. Tada grof general Drašković, vođa jedne carske brigade, bez naročitog razloga, pokuša da napadne mostobran. Sa velikim gubitcima morao je da od toga odustane jer Mađari počeše iz grada Varadina sipati kartač i granate na napadače, te otpoče bombardovanje i rušenje Novog Sada. U tri sata ujutro topovi sa tvrđave su zasipali grad sa svih strana sa ognjenim projektilima koji su odmah i zapalili varoš na više mesta. Vetar je potpomogao širenju požara noseći plamen preko drvenih krovova, još dok je trajalo bombardovanja a potom i požar. Vojska je još tokom noći upadala u napuštene kuće, pljačkajući koliko joj je požar dozvoljavao. Pred podne grad je već ličio na jedno plameno more čije su varnice padale i na Petrovaradin. Novi Sad nije samo sagoreo već je bio i detaljno opljačkan, zapisali su svedoci.

Drašković, po naređenju bana Jelačića, ulazi u sam grad tokom bombardovanja da izvede vojsku. Njegovo svedočenje sasvim je autentično i istoričari ga često koriste da bi opisali stanje u Novom Sadu u vreme katastrofalnog bombardovanja. Sva je varoš u strašnom plamenu stajala, zapisuje Stratimirović. Kuće i crkve su se rušile, a u manjim sokacima ležahu čitave barijere gorućih greda od krovova, tako da sam se ja, kao rođeni Novosađanin, jedva mogao orjentisati. Mađari su još i drugi dan sve do dva, tri sata posle podne rušili Novi Sad, tako da je od cele varoši samo Uspenska crkva i dve do tri kuće ostalo. Uništeni su bili čak i voćnjaci. Srpski kraj varoši oko Almaške crkve bio je veoma razrušen, jer se Temerinskom ulicom carska vojska povlačila ka Kaću i bila meta najžešćeg napada sa Tvrđave. Bombardovanje mora da je bilo strašno, leteća đulad sa Tvrđave mogla su se videti i golim okom. O tom žestokom napadu svedoči i jedan italijanski letak iz Muzeja Vojvodine, na kome je (shematizovano) predstavljen sam čin bombardovanja.

Oko posledica ovog napada na grad istoričari se uglavnom slažu da su bile katastrofalne. Bombardovanjem je porušen centar ovog baroknog grada sa Gospodarskom, Futoškom, Kameničkom, Đurčijskom, Hlebarskom i drugim ulicama. Srušena je Saborna crkva sa obližnjom Grčkom školom, Nikolajevska i Almaška crkva sa okolnim blokovima, varoška kuća, stari vladičanski dvor gde je izgorela arhiva i biblioteka kao i obližnja škola sa arhivom. Teško je oštećena Jermenska crkva a izgorele su sve škole, hoteli kao i Han kod Nikolajevske crkve sa okolnim blokovima kuća. Slična sudbina zadesila je i malu evangelističku crkvu sa parohijskim domom kojom prilikom su izgorele sve knjige i arhiva koja se tu nalazila. Izgorela je i sinagoga, sagrađena 1816., štamparija Danila Medakovića kao i kuća Jovana Hadžića, u kojoj je bio smešten štab bana Jelačića, na centralnom trgu, sa njegovom bibliotekom od tri hiljade knjiga i sakupljenom građom za istoriju srpskog naroda. Od 2812 zgrada ostalo je čitavih samo 808 a i one su većim delom bile opljačkane i polurazružene. [13] Bila je to najveća katastrofa u istoriji Novog Sada. Grad je neko vreme bio napušten jer se stanovništvo svih konfesija sklonilo na njima prijateljska mesta – katoličko u Petrovaradin i Futog, pravoslavno u Šajkaš, Zemun i Slavoniju.

Posle povlačenja carske vojske na sever, mađarski deo građanstva, pod zaštitom petrovaradinske posade, obrazovala je svoj Magistrat u porušenom gradu 30. jula. Polovinom avgusta u razrušeni grad se ponovo vraća carska vojska u nameri da uspostavi red i mir, da spreči dalju pljačku i anarhiju koja je nastupila u avetinjski napuštenom gradu. Mada je grad bio skoro u potpunosti uništen i bez osnovnih potreba za odvijanje normalnog života, posle par nedelja polako počinju da se vraćaju neki trgovci, radnje se postepeo otvaraju pa se moglo kupiti ono što je bilo najneophodnije. Od 18 hiljada stanovnika koliko je grad imao pre Bune, u Novi Sad se do 1852. godine vratilo svega sedam hiljada. Zabeleženo je da još 1860. godine u gradu bilo preko pet stotina porušenih domova što se za naselje ondašnje veličine može s pravom smatrati pravom katastrofom.

Može se pretpostaviti da je tokom dva dana bombardovanja grada najveća šteta na objektima izazvana požarom, što praktično znači da su izgoreli kompletni krovovi i sve drvene krovne konstrukcije koji su, shodno načinu gradnje prethodnog perioda, bili znatno strmijeg nagiba u skladu sa graditeljskom praksom s kraja XVIII ili tokom prve polovine XIX veka. Razorna moć projektila sa tvrđave nije bila ogromna. Sama đulad, različitih, uglavnom manjih obima, nisu mogla znatnije rušiti građevine od tvrdog materijala. Toj tezi u prilog govori i manje đule koje još uvek stoji na spratnom pojasu kuće u Dunavskoj 2, koje se, praktično, samo zarilo u zid. Mada su svedoci dramatično opisivali samo bombardovanje velika je verovatnoća da se to odnosilo samo na požar koji je buktio gradom pospešen i vetrom, kao i nezaboravni efekat kojim se svedoci bili ‘’fascinirani’’.

Još jedan očevidac, nemački književnik i putopisac Sigfrid Kaper, u svom zanimljivom putopisu ‘’Sudslavische Wanderungen’’, ovako opisuje izgled grada posle bombardovanja: ‘’U Novom Sadu su zaostali jedva šest od onih dvadeset hiljada stanovnika, što ih je pre bilo. Ti što zaostadoše, skloniše se posle u seoske kuće ili kolibe, tamo na severnom rubu varoši. Tu sada žive skučeno, izloženi svim mukama oskudice i bolestima grozničave klime, čija se zla udvostručavaju življenjem u takvim gomilama’’.[14] Negde u to vreme, samo deset godina posle bombardovanja, verovatno tokom leta 1859. godine prvi srpskih fotograf Anastas Jovanović (1817-1899) načinio je prvu fotografiju (stereotipiju) Petrovaradinske tvrđave sa novosadske strane Dunava koja se čuva u Muzeju grada Beograda. Ova fotografija se može tumačiti i na simboličan način: slikano je mesto sa koga je grad skoro sravnjen sa zemljom, a iza kamere i fotografa je grad u kome još traje velika obnova. [15]

Pitanje erarnog zajma, pokušaj izmeštanja centra i obnova grada

O dešavanjima oko erarnog zajma detaljno je pisao Vasa Stajić. [16] Već u septembru 1849. godine, pre nego što je započela sa radom civilna vlast u Novom Sadu, pod predsedništvom upravitelja grada majora Petra pl. Duke, održana je sednica opštine na kojoj je zaključeno da se u Peštu i Beč pošalje deputacija u vezi sa traženjem zajma za obnovu grada. Pošto je od tadašnjih vojnih vlasti bilo teško dobiti dozvolu za slanje deputacije, tek se 27. novembra održava nova skupština na kojoj se izdaje punomoć deputaciji od deset članova, viđenih Novosađana, da kod opštine monarhije, privatnika i velikih trgovačkih kuća traži zajam za nesrećni Novi Sad. U Pešti deputaciju prima general Hajnau, glavni upravnik Ugarske. General je bio obavešten da je Novi Sad u gomili ruševina (Schuthaufen) i da se u gradu ne može živeti. Na osnovu ovih informacija, general predlaže da se grad osnuje na daljini od 600 hvati od sadašnjeg mesta ili da se nasele gradski atari naspram Kamenice kako bi se obezbedila dovoljna razdaljina od Tvrđave u slučaju nekog novog bombardovanja. Ta vest, puštena iz vojnih krugova u Petrovaradinu, izazvala je predhodnog meseca uznemirenje i brigu među građanima Novog Sada.[17]

Deputacija, predvođena Jovanom Subotićem, oštro se suprostavila ovom predlogu i iznela niz podataka koji govore o nešto manjem stradanju grada nego što se mislilo: … u Novom Sadu živi preko deset hiljada duša, u jezgru grada varoši (su) veliki domovi koji bi, po tom predlogu, morali biti srušeni… Zidovi su samo lišeni krovova ali postoje sa temeljima; dućani i sobe su kvelbovani (zasvedeni) u prizemljima gde žive mnogi trgovci, majstori i otmeni činovnici. Deputacija nadalje uverava generala da varoš postoi, da toliko kuća postoeji, koe samo reparaciju na zidovima potrebuju, a samo krovovi da su izgoreli, koliko dobri kuća ot jednog i dva kata stoe … dakle, nie istinito što su opisali Novi Sad da ga konačno nema… [18] Posle Pešte delegacija odlazi u Beč gde je prima ministar  unutrašnjih poslova Aleksandar Bah, koji obećava da će svaku svoju mogućnost upotrebiti da se Novi Sad jošte bolje podigne, nego što je bio. Deputaciju potom prima i baron Sini, guverner Nacionalne banke, koji ih izveštava da je za Novosađane predložio četiri miliona forinti srebra “da mogu ljudi svoje kuće nazidati,” koliko su Novosađani procenili štetu od bombardovanja. [19] Deputacija u memorandumu (od 8. januara 1850), koji je predala svim faktorima, traži za Novi Sad da se ukine naredba komande Petrovaradinske tvrđave (od 18. novembra 1949), koja je zabranila svaku dalju opravku pogorelih zgrada; da se takođe ukine naredbe vrhovne komande da se sve zgrade u rejonu Brukšanca imaju razneti kao i da se grad ostavi na svom pređašnjem mestu i da se njegova obnova i izgradnja pomogne odštetom. Stajić takođe navodi primer Marka Popovića, jednog od članova deputacije, koji je za obnovu svoje kuće kao jedan od prvih dobija 4 hiljade forinti. On je privatnim putem našao sredstva i svoju kuću obnovio tokom jedne sezone (proleće – jesen 1850) i da je u nju uložio oko 6 hiljada forinti. Kada je Popović posle video kakao se razdaje državni zajam, predomislio se i u proleće 1854. godine zatražio (i dobio) naknadno još tri hiljade forinti koje je upotrebio možda za zidanje mlina, dok je kuća mogla sama sebe isplaćivati. Godine 1852. godine njegova kuća na pijaci je donosila hiljadu forinti godišnje. Ipak, velićina zajma koji je dodeljen Novom Sadu (konačno oko 1,5 miliona forinti) i koji je kasnije dodeljivan građanima znatno je varirao.

Razdavanje (dodela) državnog zajma Novosađanima, piše Stajić, od milion i po forinata, samo je počelo za vreme načelnikovanja Pavla Jovanovića (od oktobra 1849 do novembra 1850) a dovršeno je za vreme Grigorija Jovšća (do oktobra 1853). Za vreme Jovanovića obrazovan je odbor koji je imao određivati kome će se dodeliti zajam, kako će se obezbediti državna blagajna, odnosno grad, jer je ovo jamčio svaki pojedini zajam, a imao je i kontrolisati upotrebu zajma. Pod predsedništvom Isidora Nikolića u tom odboru su bili kućevlasnici Jovan Polit, Georgije Koda, Jovan Sterio, zidar Andreas Haner, drvodelja Johan Viderlenner i inženjer Hajnrih Gonžorovski. Prema instrukcijama zajam je trebalo dodeliti za obnovu kuća u Dunavskoj, Glavnoj i Gospodskoj (Zmaj Jovinoj), Đurčijska (S. Markovića), Lebarska (Miletićeva), Futoška te Ulica gradske kuće, Nasip-ulica i Temerinski put dokle je porušen. Ako li šta pretekne, pozajmiće se za obnavljanje Grčkoškolske, Lutrijske ulice (Mite Ružića), Zlatne grede, Danilove (M. Vidakovića) i Nasip-ulice, Pozorišne i Fazanove, Kazandžijske (J. Subotića) i Županiske (Šafarikova), Piroške (deo Rumenačke) i Kisačkog puta. Sve ostale ulice u gradu dolaze na red tek posle ovih. Zajam se daje samo za ponovno zidanje bivših kuća, a ne za zidanje na kućištima na kojima kuća nije bilo. Zajam je takođe dodeljivan samo za privatne kuće, a ne za javne zgrade – škole, zvanja, bolnice. Prvenstvo su imali vlasnici kuća koji su već započeli obnavljanje o svom trošku, a bez zajma ga ne bi mogli i dovršiti, tako i vlasnici koji su građu za zidanje već nabavili. Odobreni zajam će se izdavati u tri rate: prva rata, čim se zajam odobri; druga, kad je građa već nabavljena; treća, kad je zidanje upola već gotovo. Pri odobrenju planova treba uvek imati na umu interese saobraćaja, čistote i zdravlja. Zajam od 1, 5 miliona forinti dat je pod tako povoljnim uslovima, da više ima karakter dara, zaključuje Stajić.[20]

Tokom istorijskih događaja teško je sa detaljnim uspehom rekonstruisati i analizirati dešavanja tokom nekoliko narednih godina. Ovde je svakako u pitanju tek nekoliko graditeljskih sezona, od proleća 1850 pa do okvirno 1855. godina. Treba imati u vidu da građevinska sezona u ovima krajevima može da traje od proleća do jeseni a da su zimski periodi korišćeni za prikupljanje dokumentacije, pripreme izgradnje, obezbeđivanje građevinskog materijala, organizovanje ciglana, angažovanje majstora – zidarski majstori, zidarski paliri, zidari, tesari, limari i druge zanatlije.

U analizi šeste decenije, od 1850-1860. godine veliku pomoć nam pruža pomenuta Zbirka planova i mapa preko koje možemo rekonstruisati ovaj veliki period obnove. Mada je trajao samo relativno kratko, okvirno oko deset godina, u to vreme je, kako izgleda prema sačuvanoj planoteci, obnovljeno je i podignuto najveći deo centralnog gradskog jezgra Novog Sada koji je u to vreme faktički predstavljao grad. Rubne oblasti, danas sastavni delovi grada, bile su u manjoj žiži obnove, koja je verovatno nastavljena i kasnijih godina, svakako pod drugačijim uslovima.

Planovi kuća i nadležne institucije

Obaveza podnošenja planova Magistratu na saglasnost i praksa čuvanja jednog primerka plana u gradskoj arhivi postepeno je ustanovljen od strane državne administracije od ranog perioda razvoja grada.[21] Veliku kolonizaciju započetu tokom osme decenije XVIII veka radi naseljavanja pustih teritorija novim stanovništvom, pratili su i odgovarajući propisi o načinu gradnje kolonističkih kuća i naselja, izdati od strane Namesničkog veća u Požunu (Bratislavi)[22]. Isto veće je tokom 1785. godine odredilo sadržaj i shemu predračuna radova za gradnju privatnih i javnih objekata. Od tada je postalo obavezno podnošenje planova uz takve zahteve, dok je uvođenjem ove jednoobrazne forme u celoj Monarhiji državna administracija umnogome olakšala svoj rad i kontrolu nad donetim odlukama. Jedna od najvažnijih naredbi, objavljena 1787. godine, kojom se obavezuju svi koji podižu građevine da “gradnju moraju prijaviti radi očuvanja strukture grada i izbegavanja sukoba sa komšijama”.[23] Osnivanjem mesta Gradskog mernika (Civitatis geometra) 1816. i obrazovanjem Građevinskog estetskog odbora (1817) organizovana briga o razvoju Novog Sada dobila je konkretne vidove. Građevinski estetski odbor, je od svog osnivanja davao predloge za izdavanje odobrenja za gradnju na osnovu kojih je Magistrat donosio konačne odluke. [24]

Institucija gradskog mernika zaživela je 1819. kada je prvi zvanični i ovlašćeni gradski mernik, ing. Anton Bauer stupio u službu. Njegov prvi zadatak je bio sistematsko premeravanje grada i prenumeracija parcela koja je potom važila u period 1819-1890. o čemu je već bilo reči. Bauera na mestu gradskog mernika u junu 1822. zamenjnuje Lazar Knežević (?-1849) koji početkom sledeće godine podnosi Magistratu priznanicu da je primio mape grada i geometarske instrumente. Lazarević je praksu arhitekte stekao tek u službi a istakao se pri podizanju nasipa protiv poplave.[25] Tokom 1840. godine na mesto mernika dolazi Ilija Oberknežev dok 1846. kao drugi mernik se pojavljuje Jovan Bugarski, građevinar rodom iz Dobrinca (današnja Slovačka) koji je diplomirao na peštanskom univerzitetu 1838. godine. Teodor Đomparić izabran je na mesto gradskog mernika (i ekonoma) 1860. dok je 1868. godine tu dužnost obavlja Mladen Jovanović.[26]

Najstariji sačuvani planovi za pojedinačne objekte na teritoriji Novog Sada sa početka XIX veka bili su priloženi Magistratu na razmatranje uglavnom u vezi sa arbitražom u slučajevima sukoba različitih interesa, vojne i civilne vlasti ili nerešenih susedskih odnosa. Sve ranije naredbe iz druge polovine XVIII veka važiće i u vreme velike obnove grada nakon rušenja tokom 1848. U to vreme se najveći broj planova javlja kao sastavni deo molbi podnetih Komisiji za dodelu pomoći iz erarijalnog zajma radi opravke starih ili podizanja novih kuća. Kontrolu ispravnosti planova vršila je inspekcija Srpskog vojvodstva i Tamiškog Banata u Temišvaru koji je u to doba bio sedište administrativne uprave kojoj je Novi Sad teritorijalno pripadao. Za taj posao je uglavnom bio odgovoran novopostavljeni varoški inženjer Johan Roter kao građevinski inspektor koji se javlja kao potpisnik odobrenja najvećeg broja planova poslatih iz Novog Sada u Temišvar na saglasnost u periodu 1850-1860. godine.

Ulice, ulični potezi i kuće

Položaj svih objekata koji su izgrađeni ili obnovljeni tokom ovih pet godina bio je svakako determinisan zatečenim stanjem – ulični niz kuća postavljen na regulacionoj liniji, duboke i relativno uske parcele koje su, u slučaju Dunavske ulice i desne strane Jovine, izlazile na obližnju baru, prostor gde je bila stajaća voda na širem okruženju današnjeg Dunavskog parka i Sokolskog doma sa igralištem. To su tredicionalne srednjoevropske gradske kuće, nešto manjih gabarita, sa dućanima i lokalima u prizemljima i stanovima na spratu. Dvorišni traktovi, čvrsto vezani za ulične frontove, imali su slične namene: prizemlja su često korišćena za magacine i manje radionice a ponekad su bila i stambenog karaktera, kao i spratna postrojenja. Dvorišni traktovi bili su postavljeni, zavisno od položaja glavnih ajnfort prolaza – suprotno od njih – uz levu ili desnu brazdu dvorišnih parcela. U najrazvijenijim oblicima postojala su oba dvorišna kraka u originalnoj postavci ili spajanjem objekata kao u slučaju nekih primera u Dunavskoj ulici.

I pre samog raspisivanja erarnog zajma i njegove operativne raspodele, neki od trgovaca i kućevlasnika su samostalno krenuli u obnovu svojih kuća. Poznavajući ondašnji stepen graditeljske prakse, bez iskusnijih i veštih majstora, može se pretpostaviti da su te intervencije bile privremenog karaktera, usmerene na osnovnu zaštitu kuća od vremenskih nepogoda, pokrivanje krova i sličnih graditeljskih aktivnosti. Sa zajmom, o kome se u graditeljskim krugovima čitave tadašnje države svakako znalo, u grad stižu civilni i vojni graditelji – baumajsteri, zidarski majstori, paliri, zidari i drugi građevinske zanatlije – privučeni mogućnošću za nove poslove. Na taj zaključak navodi činjenica da se brojni baumajsteri u inače dobro očuvanim gradskim arhivima (IANS i AV) pojavljuju samo u kratkom periodu, 1850-1855. godina, a potom nestaju iz spisa što su se redovno podnosili Magistratu na uvid prilikom gradnje i obnove kuća. Mada u suštini nema dovoljno podataka na osnovu kojih bi se mogao rekonstruisati rad pristiglih, uglavnom iz nemačkih zemalja i zatečenih baumajstera. Pretpostavka da je njihov dolazak u grad bio privatnog karaktera – svakako ne u organizaciji novosadskog Magistrata – i da se lokalno stanovništvo upoznalo sa njihovim radom na osnovu gradnje objekata u centralnim delovima grada, čini se tačna. Verovatno je da su oni prilikom rada za bogatije investitore, trgovce iz centralnih ulica bili angažovani i na izradi planova za jednostavnije građanske kuće na ondašnjoj gradskoj periferiji, što danas znači na području šireg gradskog jezgra. Po već ustaljenoj praksi oko odobrenja građevinskih planova, o čemu je već bilo reči, tokom ovog perioda svi planovi uz molbe za dodelu zajma slivaju se u Temišvar, kao ondašnje administrativno središte, u kancelariju nadležnog carskog činovnika Johana Rotera, zaduženog za njihovo odobravanje. Povremeno je Roter, kako saznajemo iz dopisanih komentara planova, shodno svom stručnom legitimitetu, u pristigle planove unosio određene izmene, ispravke i komentare radi poboljšanja i pojednostavljivanja same izgradnje.

U dosadašnjoj literaturi, jedino je Daka Popović detaljnije analizirao pojavu graditelja obnove: “Skromni zajam koji je pružila bečka vlada i car Franc Josif građanima i crkvenoj opštini bili su nedovoljni za obnovu; vitalni građani su morali sami da krenu na obnovu svoga grada… Samo finansijskoj iscrpljenosti Beča ima se pripisati što Novi Sad tada nije preseljen dalje od Dunava i tvrđave. Dabogme da se pri obnovi grada nije težilo za stilskom izgradnjom kuća i ono nekoliko javnih zgrada. Sve se gradilo na starim temeljima i na brzu ruku… Za Bahovih deset godina (….) grad je uglavnom bio izgrađen, više provizorno nego monumentalno i definitivno, ali je u njemu pojačanom brzinom pulzirao nov politički i privredni život. Država i dalje ne gradi građevine za svoje potrebe, jer se bečka politika rukovodi sve više imperijalističkim planovima prema Balkanu… Novi Sad su obnavljali trećerazredni “baumajstori”, jer domaćih arhitekata nije ni bilo. Tu su investitori uglavnom bili štedljivi i praktični trgovci kojima nije mnogo stalo do estetike i stila i glavno im je bilo da što pre dovedu pod krov svoje radnje, stanove i magacine. Stanovi, građeni većinom na starim temeljima, ostali su i dalje nehigijenski i sa zamršenim unutrašnjim saobraćajem; stepenici najčešće drveni i teskobni. Samo nekoliko kuća u centru pokazuju da je bilo i investitora koji su bili voljni da žrtvuju nešto i na higijenu i udobnost”. Popović pravilno primećuje da se građanska arhitektura zadovoljavala u ukrašavanju svojih kuća najraznovsnijim ukrasima, od klasičnih akantusa, zupčastih letvica i onih sa klasičnim volujskim okom, do girlanda, venčića, rozeta, balustrada i drugih gipsanih ukrasa koji su logično postavljeni na svoja mesta, posebno oko otvora i na vencima. U isto doba počinje da se izgrađuje i velika Budimpešta. Najlepše njene građevine projektuju odlični arhitekti Nemci (Ibl, Šulek, Fesl i drugi), a građanske kuće i palate drugoklasni bečki arhitekti koji su polagali glavnu pažnju na raskošne fasade, dok su osnove stanova zanemarivali. [27]

Iako su Popovićeva zapažanja o baumajsterima obnove uglavnom precizna i tačna, uvidom u planove i same objekte, njima se ipak ne može osporiti određeno iskustvo i pored manjeg stepena obrazovanja. Potpisani planovi – uglavnom jednostavno ali precizno iscrtane osnove, preseci i fasade – govore o određenom stepenu graditeljskog iskustva koje su sa sobom doneli u Novi Sad ovi zidarski majstori i zidarski paliri. Mada su planovi za kuće umnogome bili uniformisani, kako je to već bila praksa do osamdesetih godina XIX veka, kao neka vrsta standardizacije ili čak tipskih projekata, njihova preciznost i detaljnost odaje iskusne i vešte graditelja i zanatlije. Sami izvođači radova bili su verovatno iz kruga lokalnog stanovništva koje je sigurno brzo učilo i napredovalo u graditeljskim poslovima. Na gradilištima izgradnja objekata morala je biti ubrzana, obzirom da je već i deo čitavog centar grada obnovljen za samo nekoliko građevinskih sezona. Nažalost, ne znamo ništa o statusu radnika i majstora, njihovim nadnicama i sličnim problemima koji bi mogli obogatiti rekonstrukciju stepena razvoja graditeljstva toga doba. Takođe je teško ustanoviti i ostale finansijske činjenice oko vrednosti obnove samih objekata. Posebno je pitanje, pored sporne originalnosti ali i nespornog, relativno solidnog, kvalieta, stepen novina u osmišljavanju i obnavljanju starijih objekata koji su nastradali u bombardovanju grada i velikom požaru koji je potom usledio. Naime, u velikom broju objekata očuvani su svodovi u prizemljima i podrumima, karakteristični za doba baroka na ovim prostorima, koji potvrđuju teoriju o njihovoj većoj starosti. Dosadašnji istraživači slažu se da veliki broj kuća u centralnoj gradskoj zoni ipak potiče sa kraja XVIII ili početka XIX veka. Može se takođe reći da su strmi krovovi, koji su svakako izgoreli i uništeni u bombardovanju i požaru, bili osnovna karakteristika starije, barokne gradnje, u vreme obnove zamenjeni novim, koji su projektovani pod vidno blažim nagibima. Tako se mogu i prepoznati objekti koji nisu stradali u bombardovanju – Raletićeva palata kod Saborne crkve i katoločka Plebanija u arh. Efingera sa početka XIX veka u Katoličkoj porti – a koji imaju velike sličnosti sa kućama u petrovaradinskom podgrađu ili sa u isto vreme građanskim kućama recimo u Somboru.

Građanske kuće baumajstera Đerđa Molnara

Jedan od najaktivnijih i najkvalitetnijih graditelja koji je zbog obnove pristigao u grad bio je baumaister Đerđ (Georg) Molnar (1829-1899) o čijem radu postoji monografski tekst.[28] Molnar je rođen u Budimpešti gde je verovatno i izučio zanat zidarskog majstora. U potrezi za poslom i novim porudžbinama stiže u Novi Sad kao sasvim mlad graditelj neposredno posle 1850. godine kada je u gradu započeta velika obnova. Dve godine kasnije, Molnar postaje građanin Novog Sada sa pravom da u njemu podigne svoju kuću. Za razliku od ostalih baumajstera obnove koji su u gradu boravili sasvim kratko, po poslovima dok je trajala obnova, Molnar se nastanjuje u Novom Sadu gde je preminuo u 73-oj godini života posle kratke i teške bolesti 30. marta 1899. [29] Molnar je bez sumnje najveći graditelj koji je živeo i radio u Novom Sadu tokom druge polovine XIX veka.

Tokom naredne, šeste decenije XIX veka, po dolasku u grad Molnar je dosta angažovan na podizanju građanskih kuća za gradsko stanovništvo koje se u najvećem broju vratilo iz izbeglištva i nastavilo sa živi, radi i gradi. Sa bogatim praktičnim iskustvom, Molnar već tada izrasta u vodećeg gradskog graditelja. Između 1867-1882. godine projektuje i gradi neke od ključnih gradskih objekata – gradska bolnica, izgrađenu 1871. a srušena početkom XX veka, smeštenu približno na mestu Gimnazije na Futoškom putu; Srpsku osnovnu školu (1874), koja još uvek postoji u porti Nikolajevske crkve; Građansku dvorana iz iste godine, na Trifkovićevom trgu, porušenu 1892. i takođe danas nepostojeću Gradsku klanicu, manji kompleks kao možda jedan od prvih tzv. industrijskih objekata u gradu, u blizini današnjeg kanala iz 1882. U poslednje dve decenije života Molnar je bio zauzet oko projektovanja i podizanja svoje dve najznačajnije građevine u Novom Sadu – Gradske kuće (1894) i katoličke crkve posvećene Svetom Imenu Marijinom (1896) na glavnom gradskom trgu.

Molnar je podigao i obnovio oko četrdesetak prizemnih i spratnih kuća u maniru koji se nije znatno razlikovao od načina gradnje u ostalim manjim gradovima Carstva toga vremena. Kao svestran i praktičan graditelj, Molnar će kuće podizati u okvirima finansijskih mogućnosti svojih investitora, uglavnom trgovaca i sitnih zanatlija. Gradio je prizemne kuće, tipova “na front” i “na brazdu”, po već tradicionalnim prostornim shemama karakterističnim za ovo područje. Za bogatije trgovce u centralnim ulicama grada podizao je, za svoje doba i skromni zatečeni graditeljski fond, prave stambene i trgovačke palate. Ako se može govoriti o stilskim karakteristikama njegovih kuća, najbliža je odrednica eklektika, jer na njima dominiraju različiti neostilovi, od baroka do klasicizma. Neke od Monlarovih kuća detaljno su rekonstrisane tokom prve decenije XX veka, kada se pored dogradnji na kućama interveniše i promenom fasadnog ukrasa, jednog od nosioca stilskih osobina ovih objekata. Početkom XX veka i u periodu između dva rata uklonjeno je više, ponekada reprezentativnih, Molnarovih kuća u ulicama oko centralnog gradskog jezgra – Železničkoj, Futoškoj, Njegoševoj, Miletićevoj, Temerinskoj itd.

U periodu između 1851-1860. godine – a posebno tokom 1852. kada su nastali projekti za veći deo kuća o kojima će biti reči – Molnar projektuje i gradi čitav niz građanskih kuća u starom gradskom jezgru koje su do danas sačuvane: Pašićeva 4, Trifkovićev trg 1, Pozorišni trg 3, Dunavska 2, 9, 10, 12, 20, Zmaj Jovina 15-17, Miletićeva 6, itd. Jedna od prvih građanskih kuća čije je projekte potpisao Molnar je uzana jednospratnica na adresi Pašićeva 4. Kuća je podignuta 1851. godine za porodicu Luburić.[30] Kuća je koncipirana “na brazdu” sa kratkim dvorišnim traktom uz levu i dugačkim pešačkim prolazom uz desnu brazdu. U prizemlju se nalazio dućan sa manjim stanom u dvorišnom traktu. Na spratu je veći, vlasnikov stan – uz ulični deo je velika soba, u sredini kuhinja a iznad dvorišnog dela su još dve sobe u koje se stiže i preko balkona. Na kraju dvorišnog trakta su stepenice za tavanske prostorije dok se podrum, zasvođen plitkim poluobličastim svodovima, koji potiču iz ranijih vremena, nalazio ispod čitavog uličnog fronta. Nizom kasnijih obnova kuća je donekle izgubila prvobitni izgled – skraćena je za dvorišni trakt (1947), fasadni ukras je delimično izmenjen dok je podrum aktiviran kao komercijalna vinarija (1995).

Plan za sopstvenu kuću, koja i danas postoji, na današnjem Trifkovićevom trgu 1 (na kućištu br. 929) Molnar je izradio 1852. i u njoj, kako izgleda, živeo narednu deceniju sa suprugom Amalijom Degmek, koja se pominje u dokumentima kao poručilac plana objekta. To je skromna prizemna kuća, tip “na front”, skladnog i tradicionalnog unutrašnjeg rasporeda. Sa ulice kuća je imala dva reda prostorija u koje se ulazi iz dvorišta preko terase sa sledećim rasporedom: mala sala, ulaz, kuhinja, ostava, salon i spavaća soba. Podrum je bio ispod desnog i centralnog dela objekta. Fasada je bila simetrično podeljena na tri polja: prostran ajnfort prolaz sa kapijom uz levu brazdu, središnje polje sa dva dvodelna prozorska otvora i desni rizalit sa dav udvojena prozora. Iznad otvora su bili plitki lukovi sa ukrasnim poljima dok je potkrovni venac bio posebno dekorativno tretiran. U ovoj kući je živeo i umro pisac i komediograf Kosta Trifković (1843-1875). [31]

Za trgovca Simona Kona Molnar je tokom leta 1852. godine izradio plan spratne kuće sa dućanima u prizemlju na adresi Pozorišni trg 4. [32] Plan je prošao redovnu proceduru, u Temišvaru ga je odobrio građevinski inspektor Johan Roter 18. avgusta iste godine. Kuća je tipa “na brazdu” sa dvorišnim traktom uz desni deo i ajnfort prolazom smeštenim u sredini objekta. U prizemlju sa ulice su dva prostrana lokala a pozadi njih je vlasnikov stan. Na spratu su smeštena tri manja stana namenjena za izdavanje. Podrum i prizemlje su zasvedeni plitkim polobličastim svodovima. Fasada je ukrašena klasicističkim motivima, sa ravnim frontonima iznad spratnih otvora i plitkim pilastrima dok su otvori prizemlja lučno završeni i ukrašeni lunetama.

Danas se pod adresom Dunavska 2 vode dve posebne zgrade sa jednakom visinom krovnog venca ali različitih krovnih kota. Prvi objekat uz kuću kod Zlatnog lava, manjeg je i užeg fronta, sa lokalom u prizemlju i stanom na spratu. Prvobitni pešački prolaz smešten uz levu brazdu kasnijim adaptacijama je spojen sa lokalom. Drugi deo današnjeg objekta znatno je veći a sagrađen je krajem XVIII ili početkom XIX veka. Molnar je 1852. godine izradio plan za obnovu i sjedinjenje ova dva objekat koja neosporno potiču iz ranijih vremena.[33] Molnar je novi objekat za vlasnika Aleksandra Dimića zamislio u obliku nepravilnog trapeza sa unutrašnjim dvorištem koje je nestalo kasnijim uklanjanjem dvorišnog trakta. Stanovi na spratu  su prostrani, sa nizovima spojenih soba / salona i izlazima na komunikacioni balkon koji se protezao duž čitave fasade unutrašnjeg dvorišta. Podrum ispod većeg dela objekta je zasvođen poluobličastim svodovima dok su svodovi u prizemnim prostorijama koritasti i sferni, postavljeni na prislonjene lukove. Glavna fasada nosi jednostavni ukrasni repertoar koji se detaljima (parapeti i prostor između otvora) može vezati za tzv. “copf” stil. Prizemni otvori su naglašeno manjih  dimenzija i većim delom su zatvoreni metalnim kapcima koji se mogu smatrati originalnim. Plastična dekoracija ukazuje na vreme prelaska iz XVIII u XIX vek, sa svim karakteristikama barokno-klasicističkog stila – girlande, dentikule, ovalni i kružni prstenovi u vertikalnim i horizontalnim nizovima. Na fasadi se i danas može videti zazidano topovsko đule iz vremena bombardovanja grada 12. juna 1849. Godine, a u međuvremenu je postal turistička atrakcija.

Plan za obnovu kuće na adresi Dunavska 9 Molnar je izradio takođe 1852. godine.[34] To je uska jednospratnica sa dugačkim dvorišnim traktom, u kome su smešteni manji stanovi za izdavanje, i pešačkim prolazom uz desnu brazdu. U prizemlju je bio lokal, sastavljen od tri manje prostorije, dok je na spratu stan vlasnika sa karakterističnom tzv. ‘’alkovn sobom’’, prostorom podeljenim samo pilastrima što omogućava dotok dnevnom svetla u sobu smeštenu unutar spratnom postrojenja. Podrum se nalazi ispod uličnog dela objekta i zasvo|en je lukovima i poluobličastim svodovima. Prizemna odeljenja su takođe zasvođena sfernim i poluobličastim svodovima sa lukovima i pilastrima što ukazuje na starije poreklo objekta, verovatno kraj XVIII ili sam početak XIX veka. Uski front fasade nosi obilje ukrasa raspoređenog iznad i ispod prozorskih otvora, na potkrovnom vencu i fugovanom prizemnom pojasu.

Danas se pod adresom Dunavska 10 vode dva objekta zajedničkog krovnog venca ali različitih krovnih kota. Podignuta na različitim placevima ove dve kuće su prilikom neke kasnije obnove ili u samoj gradnji dobile i zajedničku fasadu. Struktura fasada takođe jasno ukazuje na prisustvo dva sasvim samostalna objekta. Projekat za desni deo objekta, znatno šireg gabarita, izradio je Molnar 1951. godine za trgovca Nikolu Petrovića.[35] Kuća je po planu imala centralni ajnfort prolaz dok su sa strana bile radnje dok je on kasnijim intervencijama pomeren uz levu brazdu. Na spratu i u dvorišnom delu su bili stanovi za izdavanje do kojih se stizalo stepeništem ugrađenim u središnji deo objekta. Bogati ukrasni repertoar nije znatnije izmenjen kasnijim intervencijama. Planove za drugi, levi  deo kuće, izradio je graditelj Alojz Cocek 1858. godine za istog investitora.

Plan za spratnu kuću na adresi Dunavska 12 izradio je Molnar početkom 1852. godine za trgovca Ludviga Egy-ja a odobrio ga je temišvarski građevinski inspektor Roter 3. marta iste godine.[36] Molnar se u koncepciji za ovaj objekat odlučuje za uži ajnfort prolaz uz levu brazdu sa dućanom pored i manjim stanom u dvorišnom traktu. U dugom dvorišnom traktu, smeštenom uz desnu brazdu, bila je pekarska radionica sa pećkom i još jednim manjim stanom. Na spratu se nalazio nešto veći stan, sa alkovn sobom, dok je na spratu dvorišnog dela takođe jedan stan. Današnji izgled objekta potiče iz 1903. godine kada je kuća obnovljena i prepravljena po planovima zidarskog majstora Antona Tikmajera.[37] Molnarova prostorna shema nije u značajnijom meri izmenjena dok je fasada obložena klinker opekom po modi graditeljstva sa početka XX veka.

Za jedan od dva prizemna objekta u Dunavskoj ulici na adresi Dunavska 20 Molnar je izradio dva projekta tokom 1852. godine. Oba projekta je odobrio u Temišvaru građevinski inspektor Johan Roter, 4. marta i 6. jula. [38] Oba plana imaju sličnu koncepciju nastalu usled uske i izdužene parcele na kojoj je trebalo smestiti tražene sadržaje. Prema Dunavskoj ulici je manji dućan sa ulazom dok je u dvorišnom kraku smešten manji stan i magacinski prostor.

Iz 1852. godine potiču Molnarovi projekti za kuće na adresama Zmaj Jovina 17 i Njegoševa 12, prvobitno građene za trgovce Stefana Bokšana i Mateju Fegera su zbog manjih gabarita tokom druge polovine XIX veka znatno proširene tako da su Molnarove prvobitne koncepcije umnogome izmenjene. [39] Slična situacija je i sa kućom na adresi Svetozara Miletića 6, koja je većim arhitektonskim zahvatom s početka XX veka dobila današnji oblik spajanjem dva predhodna, vremenski i stilski bliska objekta. Prvobitno Molnar je ovu kuću projektovao 1858. godine za Anku Obrenović (1839-1891)[40], suprugu Jovana Obrenovića, brata kneza Miloša, koji je preminuo 22. januara 1850. godine u Sremskim Karlovcima. Ovaj spratni objekat je bio tipa “na front” sa dućanom uz ulicu povezanim velikim otvorom sa sobom iza i kuhinjom smeštenom u dvorišnom delu. Na spratu je bio prostran stan sa tri sobe.

U projektovanju i gradnji svih navedenih objekata Molnar pokazuje razrađenu koncepciju gradskih, panonskih kuća. To su prostrane, uglavnom spratne kuće stambeno-poslovne namene, sa kraćim ili dužim dvorišnim traktovima i skromnim stilskim osobinama koje se, kako vidimo, razlikuju u primeni dekorativnog repertoara na fasadama. Na osnovu ovih, danas još uvek dobro očuvanih objekata, možemo uočiti jedinstvene stilske osobine, ili pre lokalne varijante stila građenja građanskih kuća u Srednjoj Evropi.

Jednostavne građanske kuće koje su tokom druge polovine XIX veka podizane širom naseljenih mesta Vojvodine, po detaljima ukrasnog repertoara, uglavnom lociranog oko otvora i fasadnih venaca, mogu se posmatrati kroz dve osnovne i najčešće prisutne koncepcije. Prva je klasicistička, zasnovana na čvrstoj organizaciji rasporeda otvora i dekorativnog ukrasa koji je, po pravilu, pravougaonog oblika i horizontalnog položaja. Druga koncepcija više računa na vertikalnu podelu fasade, ukras je bogatiji i plastičniji, uvek jednoobrazni i kalupski, ali sa znatno više detalja i nešto bogatijim izborom materijala. Ova lokalna varijanta gradnje mogla bi se uslovno nazvati romantičarskom, a prisutnija je na bogatim prizemnim kućama podizanim tokom poslednjih decenija XIX veka od strane lokalnih majstora i graditelja. Pored vremenske razlike nastanka od par decenija, razlike su i u socijalnom poreklu poručioca i namenama izgrađenih objekata. Kuće iz prve stilske grupacije bile su uglavnom poručivane od trgovaca koji su spratna postrojenja koristili kao svoje domove ili kao stanove za izdavanje, a prizemlja za posao i trgovinu. Dvorišni delovi kuća korišćeni su u takvim slučajevima kao magacini ili manje zanatske radionice. Kuće romantičarske stilske varijante češće su prizemne i obično su podizane za bogatije stanovništvo što se sa sela doseljavalo u grad, a na neki način želelo da ostane u vezi sa svojim predhodnim staništem. Zbog toga one prostornom koncepcijom i slobodnijim ukrasnim partijama podsećaju na bogate seoske kuće i korišćene su isključivo za stanovanje i skladištenje poljoprivrednih proizvoda. U kasnijim godinama u njihovim dvorištima su često organizovane radionice i manja zanatska postrojenja. Ponekad su i njih podizali gradski trgovci, ali isključivo kao stambene kuće na tadašnjoj periferiji grada. Velike drvene kapije čuvale su mir i privatnost svojih korisnika, a široki ajnfort prolazi služili su za pristup kolima i kočijama.[41]

Preko Molnarovog graditeljskog opusa građanskih kuća možemo pratiti i razvitak stambene arhitekture na domaćim prostorima, pošto se njegove kuće mogu svrstati u obe pomenute graditeljske varijante druge polovine XIX veka.

Građanske kuće ostalih graditelja obnove

Za razliku od Molnara, o životu ostalih graditelja obnove skoro se ništa ne zna. Iza njih su ostali samo planovi za građanske kuće koji govore o njihovom radu. Zidarski majstor Andreas Haner, kako izgleda bio je jedan od retkih graditelja iz Novog Sada koji su uzeli aktivno učešće u obnovi grada. On je bio član gradskog odbora koji je u ime grada odlučivao o dodeli i kontroli raspodele državnog zajma. Pored Hanera, odbor je pod predsedništvom Isidora Nikolića radio u sastavu: kućevlasnici Jovan Polit, Georga Koda, Jovan Sterio, drvodelja Johan Viderlener i inženjer Hajnrih Gonžorovski.[42]

Zidarski majstor i palir Haner autor je brojnih projekata za obnove i nove kuće kao i predračune radova za te poslove. U gradskim arhivama sačuvano je preko pedeset takvih predmeta koji nose Hanerov potpis a koji su nastali uglavnom tokom dve graditeljskih sezona, od 1852. do 1853. godine. Može se predpostaviti da je vezanost za grad ali i učešće u odboru za dodelu zajma uticalo da je baš Haner bio jedan od najzaposlenijih graditelja koji dobija priliku da projektuje i nadzire obnove nekih od važnijih zgrada u Novom Sadu. Haner je, između ostlog, izradio projekte za obnovu velike dvospratnice u vlasništvu Srpske pravoslavne crkvene opštine (Serbiche neugebaude) u Zmaj Jovinoj 4, koji su obuhvatali adaptaciju više prostorija na prvom i drugom spratu kako bi se zaokružile nove stambene jedinice.[43] Inače ova zgrada je podignuta ranije, verovatno početkom XIX veka, kao jedna od najviših i najvećih građevina u centralnoj gradskoj zoni a vidi se u istim (današnjim) gabaritima na poznatoj graviri Panorama Novog Sada iz 1830-ih godina koji se čuva u Muzeju Vojvodine. Haner je autor planova i predračuna radova za obnovu zgrade hotela Zeleni venac, vlasništvo kolege iz odbora za dodelu zajma Georga Koda, koji se nalazio na mestu današnje banke na Trgu Slobode. Hotel je bio znatno oštećen tokom bombardovanja, izgorelog krova, srušenih delova zidova sprata i prizemlja. Na planu, koji je po ustaljenoj proceduri odobrio Johan Roter u Temišvaru 31. maja 1852. godine obeleženo je stanje pre rušenja i čitav sklop objekta na parceli. [44] Haner je tokom iste godine izradio projekte za obnovu i rukovodio radovima na zgradi Rimokatoličke crkvene opštine u Katoličkoj porti, koja se nalazila na mestu današnje palate Gvozdeni čovek. [45] Planove za obnovu kuće u kojoj se nalazila Grčka škola, koja i dana postoji u istoimenoj ulici, izradio je 1853. godine graditelj Fric Šlaub dok je predračun radova i materijala za izgradnju uradio zidarski majstor Andreas Haner.[46]

Za Konstantina plem. Nikolića Haner je 1852. godine izradio plan i predračun za gradnju velike jednospratne kuće na uglu današnjih ulica Laze Telečkog i Zmaj Jovine 17.[47] Od tada kuća je doživela znatne promene u rasporedu unutrašnjeg prostora i u ritmu prozorskih otvora. Plan fasade kuće izradio je baumajster Josef Divišovski pa se može predpostaviti da je Haner samo učestvovao u izradi predračuna radova i materijala za izgradnju ove kuće. Sa većom sigurnošću se može tvrditi da je plan i predračun za izgradnju spratne kuće trgovca Kuzmana Lazarevića Haner samostalno izradio ali su planovi, kako komentariše Gobec, nevešto urađeni.[48] Kuća je imala uobičajeni raspored sa dućanom u prizemlju iza koga je soba sa stepeništem, dok je na spratu stan.  U Dunavskoj ulici Haner je izradio planove za obnovu tri objekta, pod brojevima 31 (1852), 1 i 13 (1853). Dok se prvi projekat odnosio na manju obnovu unutrašnjih zidova sprata kuće Teodora i Ane Petrović [49] druga dva objekta su solidne i za ono vreme monumentalne jednospratne građanske kuće. Danas nepostojeća kuća na ulazu u Dunavsku ulicu, vlasništvo Jovana Steriosa, inače člana gradskog odbora za dodelu zajma, pripadala je korpusu većih građanskih kuća u starom gradkom jezgru. Plan za ovu veliku jednospratnicu izradio je zidarski majstor Anton Lesmajster. Hanerova intervencija je bil au vidu dopune plana a na zahtev Johana Rotera, koji ga je i odobrio 20. septembra 1851. godine, kao jedan od prvih u velikoj obnovi grada. Najinteresantnija kuća koju je Haner podigao u Dunavskoj ulici, a koja i danas postoji sa nešto izmenjenom fasadom u odnosu na prvobitno stanje, nalazi se na broju 13. – prvobitno kućište No. 1863.[50] Kuća je pripadala trgovcu Gavri Neškoviću. Ulični deo objekta je kraći a dvorišni znatno izdužen. Kuća u prizemlju, pored kolskog ulaza smeštenog uz levu brazdu, ima manji dućan pozadi koga je manji stan sa tremom i stepeništem. Na spratu je u uličnom frontu veći stan a manji pozadi njega. U dugom dvorišnom krilu bilo je više manjih stambenih jedinica. Podrumski i prizemni delovi objekta su zasvođeni sa poluobličastim i sfernim svodovima postavljenim na prislonjene pilastre. Fasada je u originalnoj verziji bila rešena u klasicističkom maniru, otvori prizemlja sa arhivoltama i ravnim vencima dok su iznad spratnih otvora bili naglašeni ravni frontoni. Potkrovni venac je bio takođe ukrašen rozetama. Početkom XX veka kuća je detaljno obnovljena prilikom čega je dobila fasadu od klinker opeke i naglašene trougaone frontone iznad spratnih otvora. Istom korpusu građanskih kuća majstora Hanera pripada i objekat na uglu Grčkoškolske i Pašićeve ulice 11. iz 1852. godine,[51] kao i nešto manje porodične kuće u ulici Zlatne grede 13.

Još nekoliko zidarskih majstora takođe je projektovala i izgradila niz stambeno-poslovnih i porodičnih kuća u tom periodu – Lorenc (Laurencijus) Fojhtner, Teorod Šeft, Anton Lesmajster, Jozef Kimnah, Alojz Cocek (1821-1900), i drugi. Od ostalih novosadskih graditelja i zidarskih majstora koji su učestvovali u obnovi grada, u arhivskim podacima nailazimo na imena dva brata Antona i Franca Lihtlera.[52] Iza njih nisu ostali neki značajniji građanski objekti. Veliki broj objekata koji su projektovali i podignli graditelji obnove je u međuvremenu porušen i zamenjen novim.

U period posle velike obnove koji je usledio već tokom sedeme, osme i devete decenije se pojavljuju se i domaći graditelji za koje se može sa sigurnošću tvrditi da su poreklom iz Novog sada ili okoline. Krajem veka velika ekspanzija graditeljstva u mnogome je promenila izgled Novog Sada. Poslednje decenije XIX veka protekle su u znaku popunjavanj slobodnih placeva u centralnim delovima grada brojnim javnim i privatnim zdanjima.

Opšta litertura:

* Vasa Stajić, Novosadske biografije, sveska IV, Novi Sad, 1939. 161-174.

* Vasa Stajić, Novi Sad u Buni u: Građa za poliitčku istoriju Novog Sada, Novi Sad, 1951. (243-294)

* Daka Popović, Vojvođanski gradovi u Buni 1848/9: Novi Sad u 1848-9-oj godini, Zbornik Matice srpske za društene nauke 6, Novi Sad, 1953. 1954. 5-46.

* Daka Popović, Vojvođanski gradovi u Buni 1848/9: Novi Sad u 1848-9-oj godini, Zbornik Matice srpske za društene nauke 8, Novi Sad, 1954, 16-39.

* Grupa autora, Novi Sad u prošlosti i sadašnjosti, Novi Sad, 1954.

* Arpad Lebl, Revolucionarni pokret u Vojvodini 1848-1849, nacrt studije, Posebna izdanja Matice srpske, Novi Sad, 1960. (sa starijom literaturom na srpskom i mađarskom)

* Dušan Popović, Srbi u Vojvodini II (1790-1860), Novi Sad, 1963.

* Vasilije Krestić, Srbi u Vojvodini za vreme Bahovog apsolutizma (1849-1960), Zbornik za istoriju Matice srpske 13, Novi Sad, 1976. 52-69.

* Grupa autora, Stari Novi Sad, Književna zajednica Novog Sada, Novi Sad, 1991.

* Slavko Gavrilović, Iz istorije Srba u Htvrvatskoj, Slavoniji i Ugarskoj (XV-XIX vek), Filip Višnjić, Beograd, 1993. (226-235)

* Milenko Palić, Srbi u Mađarskoj – Ugarskoj do 1918, Novi Sad, 1995. (246-281) sa starijom literaturom

Izbor autobiografskih zapisi očevidaca i učesnika:

* Mihajlo Polit-Desančić, Uspomene iz godina 1848-49, Novi Sad, 1889.

* Novak Golubski, Uspomene iz narodnog pokreta 1848-49, Novi Sad, 1893.

* Jovo Dobanovački, Uspomene iz narodnog pokreta 1848. i 1849. Novi Sad, 1895.

* Giga Gerčić, Posle 50 godina – uspomene i refleksije o srpskom pokretu godine 1848, Beograd, 1898.

* Jovan Subotić, Život dr Jovana I-II, Novi Sad, 1901.

* Đorđe Stratimirović, Uspomene, Beč-Lajpcig-Zagreb, 1913.

* Triva Militar, Sećanja na Bunu, Sveske za istoriju Novog Sada 9, Novi Sad, 1998. 12-16.

* P. Nikolić, Uspomene iz 1848-49. (Rukopisno odeljenje Matice srpske)

* Đorđe Radak, Uspomene o Buni 1848-49. (Rukopisno odeljenje Matice srpske)

* Slavko Gavrilović, Uspomene Lorenca Majera o zbivanjima u Petrovaradinu i okolini 1848-1849. godine, Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, knj. XIV/1, Novi Sad, 1971.

O graditeljstvu i urbanizmu:

* Grupa autora, Novi Sad kroz istoriju, katalog izložbe, Novi Sad, 1951.

* Daka Popović, Prilog urbanističkom i arhitektonskom razvoju Novog Sada, Rad vojvođanskih muzeja 12-13, Novi Sad, 1964. 153-161.

* Boško Petrović, Novi Sad, Novi Sad, 1966.

* Olivera Milanović-Jović, Mirjana Gucu, P. Momirović, Slobodan Jovanović, Tematski broj posvećen starom graditeljskom jezgru Novog Sada (Zmaj Jovina i Dunavska ulica), Građa za proučavanje spomenika kulture Vojvodine IV-V, Novi Sad, 1971. 1-70 + crteži osnova i fasada

* Olivera Milanović-Jović, Valorizacija i obrada arhitektonskog nasleđa uže zone starog jezgra Novog Sada, Građa za proučavanje spomenika kulture Vojvodine XI-XII, Novi Sad, 1982. 93-169.

* Milan Gobec, Magistrat slobodnog kraljevskog grada Novog Sada (1748-1918), Zbirka planova i mapa, Istorijski arhiv Novog Sada, Novi Sad, 1985. 1-350.

* Ljubinko Pušić, Urbanistički razvoj gradova u Vojvodini u XIX i prvoj polovini XX veka, Novi Sad, 1987. 26-35; 67-68; 79-80; 85-87.96-99.

* Vladimir Mitrović, Anton Tikmajer Graditelj građanskih kuća, Sveske za istoriju Novog Sada 9, Novi Sad, 1998. 17-21.

* Vladimir Mitrović, Đerđ Molnar – novosadski graditelj druge polovine XIX veka, Rad Muzeja Vojvodine 40, Novi Sad, 1998. 249-261.

* Vladimir Mitrović, Graditelji obnove u: Graditelji Novog Sada,  DaNS br. 30, Novi Sad, 2000. 21. sa starijom literaturom

* Vladimir Mitrović, Graditelji obnove u: Graditelji Novog Sada: druga polovina XIX-prva polovina XX veka, Novi Sad, 2001. CD Rom

* Marija Maruna, Tradicionalni obrazci urbane matrice Novog Sada, u: Preispitivanje pojma “održivi razvoj” u planiranju, projektovanju i građenju (Ur. N. Kurtović-Folić), Beograd, 2002. 111-128.

* Maja Erdeljanin, Vladimir Mitrović, Sava Stepanov, Slika grada – Novi Sad u likovnim umetnostima 18-21. veka, Kulturni centar Novog Sada, Novi Sad, 2009.

* Vladimir Mitrović, Arhitektura XX veka u Vojvodini, Muzej savremene umetnosti, Akademska knjiga, Novi Sad, 2010.

* Donka Stančić (Urednica), Umetnička topografija Novog Sada, Matica srpska, Novi Sad, 2014.

[1] Arpad Lebl, Revolucionarni pokret u Vojvodini 1848-1849, nacrt studije, Posebna izdanja Matice srpske, Novi Sad, 1960. 48.

[2] Isto, 49.

[3] Daka Popović, Prilog urbanističkom i arhitektonskom razvoju Novog Sada, Rad vojvođanskih muzeja 12-13, Novi Sad 1964. 153-161.

[4] Olivera Milanović-Jović, Stanje i zaštita Zmaj Jovine i Dunavske ulice u Novom Sadu – Uvod, Građa za proučavanje spomenika kulture Vojvodine IV-V, Novi Sad 1971. 15-18. i Valorizacija i obrada arhitektonskog jezgra uže zone starog jezgra Novog Sada, Građa za proučavanje spomenika kulture Vojvodine XI-XII, Novi Sad 1982. 93-169.

[5] Donka Stančić (Urednica), Umetnička topografija Novog Sada, Matica srpska, Novi Sad, 2014.

[6] Videti spiskove literature na kraju ovog teksta.

[7] Između ostalog: Rudolf Šmit, Varadin, Vojvodina II, Novi Sad, 1940; Boško Petrović, Novi Sad, Novi Sad, 1987; Ljubinko Pušić, Urbanistički razvoj gradova u Vojvodini u XIX i pevoj polovini XX veka, Novi Sad, 1987; Marija Moruna, Tradicionalni obrasci urbane matrice Novog Sada, u: Preispitivanje pojma “održivi razvoj” u planiranju, projektovanju i građenju (Urednik Nađa Kurtović-Folić), Beograd, 2002.

[8] Spomenica grada Novog Sada, 1933. Knj. IV, sv. 1-2, 11; Šematčki almanah sa adresarom grada Novog Sada, 1936. 7; Monografija Novi Sad, 1987. 32-36; J. Sevdić, Istorijat i obnova Nikolajevske crkve u Novom Sadu, Građa III, Novi Sad 1959. 290-291; O. Milanović-Jović, nav. delo, 1970. 15; M. Maruna, nav. delo.

[9] Postoje pregledi i studije koje se bave pojedinačnim objektima građanskih kuća unutar najstarijeg gradskog jezgra. Bazni katalog kuća starog gradskog centra, ulica Dunavske i Zmaj Jovine, kao i okolnih ulica, publikovan je u dve sveske časopisa Građa za proučavanje spomenika kulture Vojvodine (br. IV-V/1971. i XI-XII/1985), autora istoričara umetnosti Petra Momirovića, Olivere Milanović-Jović i Mirjane Gucu, kao i niz studija Zavoda za zaštitu spomenika kulture Grada Novi Sad, rađenih za potrebe DUP-ova JP ‘’Urbanizam’’ Novi Sad na kojima je radilo više istraživača: istoričari umetnosti Donka Stančić, Vladimir Mitrović, Katarina Dobrić i Valentina Brdar, uz podršku arhitekata: Slobodana Jovanovića, Milana Gobeca, Save Subotina, Srđana Crkvenjakova i Nikole Stojanovića i lljubaznih stručnjaka Istorijskog arhiva Novog Sada i Arhiva Vojvodine.

[10] Živan Milisavac, Novi Sad i borba za demokratizaciju kulture, Letopis Matice srpske, knj. 362 sv. 3, Novi Sad, mart 1948.

[11] Grupa autora, Novi Sad kroz istoriju, katalog izložbe, Vojvođanski muzej, Matica srpska, Novi Sad, 1951. 15.

[12] Uspomene generala Đorđa Stratimirovića, Beč 1913. citira Daka Popović u navedenom članku. O Buni još videti: Triva Militar, Sećanje na Bunu, Sveske za istoriju Novog Sada 9, Novi Sad 1998. 12-16; Alimpije Popović, Stradanje u Buni, Sveske za istoriju Novog Sada 8, Novi Sad 1997. 3-13; J. Tim, Ban Jelačić zauzima Novi Sad 12. Juna 1849. u: Novi Sad I, 102-104; Vasa Stajić, Novosadski magistrat posle Bune (1849-1914), 269-272.  Videti spiskove memoarske literature na kraju ovog teksta.

[13] V. Stajić, Građa za političku istoriju Novog Sada, Novi Sad 1951. 278.

[14] Novi Sad kroz istoriju, 16.

[15] Oba snimka, kao i veći broj veduta i cehovskih pisama sa izgledima Novog Sada i Petrovaradina iz fondova Muzeja Vojvodine, Muzeja grada Novog Sada i Galerije Matice srpske, publikovana su u monografiji: Maja Erdeljanin, Vladimir Mitrović, Sava Stepanov, Slika grada – Novi Sad u likovnim umetnostima 18-21. veka, Kulturni centar Novog Sada, Novi Sad, 2009.

[16] Novosadske biografija sv. 3 (Popovići), Novi Sad 1938. 161-169; Građa za političku istoriju Novog Sada, Novi Sad 1951. 300-307.

[17] D. Popović, Vojvođanski gradovi u Buni, drugi deo, 35.

[18] Novosadske biografije, 163-164

[19] D. Popović,  Isto.

[20] V. Stajić, Građa za poitičku  istoriju Novog Sada, 306.

[21] M. Gobec, Nav. del, uvodni tekst

[22] Po M. Gobecu,  IANS.F.1.10. IX 1777.

[23] Po M. Gobecu, IANS.F.1. fasc.17 Sub Z/1787.

[24] M. Gobec, Nav. del, uvodni tekst

[25] Vasa Stajić, Novi Sad, njegov Magistrat i kulturna pregnuća novosadskih Srba, u: Novi Sad I, Novi Sad 1991. 220.

[26] Isto, 221, 249.

[27] Daka Popović, Prilog urbanističkom i arhiteitonskom razvoju garda Novog Sada, 158-159.

[28] Vladimir Mitrović, Đerđ Molnar – novosadski graditelj druge polovine XIX veka, Rad Muzeja Vojvodine br. 40, Novi Sad, 1998. 249-261.

[29] Matična knjiga umrlih Katoličke Plebanije u Novom Sadu

[30] Plan sa osnovama prizemlja i sprata nalazi se u Istorijskom arhivu Novog Sada (F.1.323/1851) a publikovan je u: M. Gobec, 155.

[31] Planovi (osnova, presek i izgled) ove kuće se čuvaju u Arhivu Vojvodini (ZPM. A 212). Izgled fasade je publikovan u: B. Petrović, 1987: 128; M. Gobec, 1985: 96; Izgled i osnova u: O. Milanović-Jović, 1982: 137.

[32] Planovi (osnove primelja i sprata i izgled) čuvaju se u Istorijskom arhivu Novog Sada (F.1.26. VII 1852); Izgled je publikovan u: M. Gobec, 55.

[33] Plan obnove (osnova sprata) čuva se u Arhivu Vojvodine (ZPM. A. 153) a publikovan je u: O. Milanović-Jović, 1971: 41.

[34] Kompletan plan, osnove, presek i fasada, publikovani su u: O. Milanović-Jović 1971:41.

[35] Osnova kuće čuva se u Istorijskom arhivu Novog Sada (F.1.176/1951)

[36] Plan (osnove i presek) čuvaju se u Arhivu Vojvodine (ZPL A.138 i A. 158)

[37] O životu i radu zidarskog majstora Antona Tikmajera (Novi Sad, 1868 – Novi Sad, 1933) detaljnije: Vladimir Mitrović, Antona Tikmajera – Graditelj građanskih kuća, Sveske za istoriju Novog Sada 9, Novi Sad 1998. 17-21.

[38] Osnove podruma i prizemlja se čuvaju u Arhivu Vojvodini (ZPM. 175 i 183a) a delimično su publikovane u: M. Gobec, 23.

[39] M. Gobec, 83 i 96.

[40] M. Gobec, 118. Osnova objekta se čuva u Istorijskom arhivu Novog Sada (F.1.5736/1858)

[41] V. Mitrović, Đerđ Molnar – novosadski graditelj druge polovine XIX veka, 258-259.

[42] V. Stajić, Građa za politčku istoriju Novog Sada, Novi Sad 1951. 305.

[43] Planovi (osnove spratova i presek) čuvaju se u Arhivu Vojvodine (ZPM.A.586). Komentar u: M. Gobec, 29.

[44] Plan se čuva u Istorijskom arhivu Novog Sada (F.1.443/1853). Komentar u: M. Gobec, 77.

[45] Planovi (osnove spratova) se čuvaju u Arhivu Vojvodine (ZPM.A.160). Komentar u: M. Gobec 81.

[46] Planovi (osnove, presek i fasada) se čuvaju u Istorijskom arhivu Novog Sada (F.1.5/1853). Komentar u: M. Gobec, 119. O istorijatu Grčke škole nešto više podataka u: O. Milanović-Jović, Arhitektura starog jezga Novog Sad, 1982. 122.

[47] Planovi (osnove i fasada) se čuvaju u Istorijskom arhivu Novog Sada (F.1.386/1852). Komentar u: M. Gobec 81.

[48] Plan se čuva u Istorijskom arhivu Novog Sada (F.1.236/1852). Komentar u: M. Gobec, 118. O kući nešto više u: O. Milanović-Jović, nav. delo 1982. 118.

[49] Plan se čuva u Arhivu Vojvodine (ZPM.A.143). Komentar u: M. Gobec, 146.

[50] Planovi (osnove, presek i fasada) se čuvaju u Istorijskom arhivu Novog Sada (F.1.38/1853). Komentar u: Gobec, 148-149. gde je plan i publikovan. O kući nešto više detalja u: O. Milanović-Jović, 1971. 42.

[51] Plan se čuva u IAN F.1.463/1852. Komentar u: M. Gobec, 141. Nešto više o kući u: O. Milanović-Jović, 1982. 110.

[52] V. Stajić, Građa za političku istoriju Novog Sada, 286.

Zatiranje modernizma u Novom Sadu

Pavla Simića 10

Vila Mirić, Lazar Dunđerski,1931.

Antimodernizam je čitavom našem društvu tokom prethodne decenije doneo velikih nevolja i zatiranje spomenika arhitekture, posebno kada su u pitanju objekti međuratnog modernizma. Skrećemo pažnju na jedan tužan, ali i opasan primer nepoznavanja i nepriznavanja domaće modernističke tradicije.

Novi Sad u svojoj nevelikoj istoriji arhitekture ima značajne primere međuratnog modernizma čiji je nastanak bio podstaknut odlukom da grad postane centar novoformirane Dunavske banovine (1929), kao i pojavom niza arhitekata koji su obrazovanje stekli u Budimpešti, Beču i Pragu. Od modernističkog arhitektonskog nasleđa međuratnog perioda ostalo je nekoliko izuzetnih dela javne i stambene arhitekture − Banovina arh. Brašovana i Sokolski dom, Klajnova i Tanurdžićeva palata arh. Tabakovića i dr. Kvalitetnih porodičnih kuća i vila koje su među glavnim tipovima međuratnog modernizma u arhitekturi bilo je malo, dok ih je većina naknadno prepravljana ili vremenom znatno devastirana. Za razliku od, recimo, Beograda, koji ima na desetine sličnih objekata koji bi ravnopravno mogli da nose epitet amblema međuratne arhitekture, u Novom Sadu sličnih objekta ima tek nekoliko. Tačnije, do skoro bile su samo četiri vile/kuće kandidata za zaštitu, kao izuzetnih arhitektonskih dela. Dve porodične vile prvog novosadskog arhitekte moderne Lazara Dunđerskog (Srbobran, 1881 − Opatija, 1952), vila Mirić iz 1931. godine, poznata kao „Gorenje”, u ulici Pavla Simića 10 i vila Gutman iz 1933. godine, danas Dečji dispanzer u ulici Vase Stajića 5. Ove vile arh. Dunđerskog predstavljaju ujedno i vrhunac vojvođanske međuratne arhitekture, estetski promišljene i izrazito savremene. Treći na listi modernističkih dela prodičnih objekata je kuća porodice Deđanski u Radničkoj ulici 29 iz 1934. godine, sa karakterističnom krovnom konstrukcijom, koju je projektovao najplodniji novosadski arhitekta Đorđe Tabaković (Arad, 1897 − Novi Sad, 1971). Četvrti objekat, vila ing. Gutmana iz 1938. godine, arhitekte Danila Kaćanskog (Srbobran, 1895 − Novi Sad, 1963), u kojoj se danas nalazi uprava PU „Radosno detinjstvo”, na uglu ulica Pavla Simića i Vojvođanskih brigada, nedavno je pretrpela prepravku i nadogradnju, čime je u potpunosti izgubila svoj prvobitni izgled jednog već klasičnog dela visokog modernizma koje je, u isto vreme, najavljivalo i pojavu minimalizma arhitektonskog izraza koji je svetsku arhitekturu zapljusnuo šezdesetih i sedamdesetih godina prethodnog stoleća. Zbog nekoliko desetina kvadratnih metara novog kancelarijskog prostora bespovratno je uništen jedan od arhitektonskih simbola zrelog modernizma u Novom Sadu.

Sva četiri pomenuta dela su dobila visoke ocene i o njima je pisano u stranoj stručnoj publicistici, u časopisu Do. Co. Mo. Mo. Journal (Eindhoven, Holandija). Kroz tekstove „Dorde Tabakovic, A modern Architect in Novi Sad” (No. 13/1995) i „Modern life in Yugoslavia − Two willas in Novi Sad, Vojvodina” (No. 21/1999) − prenetih u DaNS maja 1998 (br. 37/2002) – redakcija ovog eminentnog časopisa, koji se bavi isključivo međuratnom svetskom arhitekturom, navedene je objekte uvrstila u svoju evidenciju najuspelijih dela međuratnog arhitektonskog modernizma u Evropi. Novi Sad se ponosi svojim malobrojnim kućama − trščarama koje su preostale da svedoče o ljudima, načinu života i stanovanja iz druge polovine XIX veka i s početka XX veka. Biće nenadoknadiva katastrofa ako od arhitektonske produkcije porodičnih kuća i vila iz međuratnog perioda − nastalih pre samo nepunih sedamdeset godina − ne ostane makar nekoliko odabranih koje će svedočiti o stepenu arhitektonske misli stvaralaca i investitora toga doba. (Da podsetimo, u Novom Sadu i čitavoj Vojvodini sasvim su retka arhitektonska dela nastala u međuratnom periodu koja su stavljena pod zakonsku zaštitu.) Na taj način bi se ukazalo na prave i istinske arhitektonske vrednosti XX veka koje prevazilaze lokalne okvire i zaslužuju evropski tretman. Antimodernizam je čitavom našem društvu tokom prethodne decenije doneo velikih nevolja i zatiranje neistraženih spomenika, posebno kada su u pitanju objekti međuratnog modernizma. Slučaj sa nadogradnjom kuće arh. Kaćanskog predstavlja ujedno jedan tužan, ali i opasan primer nepoznavanja i nepriznavanja domaće modernističke tradicije. Zaštitom i prezentacijom jednog ovako reprezentativnog objekta naša bi sredina i arhitektura dobili na značenju u kontekstu svetske arhitektonske moderne. Kada bi se objektu još promenila namena, da postane, recimo, Muzej PTT-a, sa kompjutersko-komunikacijskim uslugama za stanovništvo i posetioce grada, onda bi proces zaštite ove nekada porodične vile, kao istinskog spomenika moderne arhitekture XX veka, bio opravdan i tehnološki zaokružen. Novi izgled objekta za koji odgovornost svakako snosi Gradski zavod za zaštitu spomenika kulture − nemaštovito ponavljanje rastera otvora nekadašnjeg prizemlja na današnjem spratu − posle svega rečenog, nema smisla komentarisati.

Vladimir Mitrović

Dnevnik 16. oktobar 2002, 14; DaNS, br. 41, Novi Sad, 2003, 54.

Srpsko crkveno graditeljstvo u Vojvodini između dva svetska rata

Са стране

Đorđe Tabaković, crkva Sv. Vasilija Ostroškog, Vojvoda Stepa, 1938.

Đorđe Tabaković, crkva Sv. Vasilija Ostroškog, Vojvoda Stepa, 1938.

Srpsko crkveno graditeljstvo u Vojvodini nastalo tokom prve polovine XX veka donelo je znatne novine u odnosu na sakralnu arhitekturu XVIII i XIX veka oličenu u jednobrodnom konceptu hrama sa blago naglašenim pevničkim prostorima i kulom-zvonikom na zapadnom pročelju. Carski zakoni su restriktivno, putem čvrstih odredbi građevinskih zakona nalagali uniformnost hramova svih konfesija među naseljenim stanovništvom. Glavni motiv, da se hramovi raznih konfesija ne razlikuju, bar ne upadljivo, upotpunjen je i nekim od praktičnih razloga u vezi sa kapacitetom samih crkava koje, posebno u gradovima, moraju da primaju sve veći broj vernika. Još jedan od praktičnih razloga jeste činjenica da je gradnja i održavanje jednobrodnih građevina, bez centralne kupole, znatno jednostavnije i ekonomičnije. Kupolne građevine, posebno ako bi bile veće, zahtevale bi i određen stepen stručnosti samih graditelja kojih na području tadašnje Vojvodine nije bilo mnogo ili ih bar nije bilo dovoljno.

Jedan od retkih programskih tekstova o sakralnoj arhitekturi u Vojvodini, nastao iz pera graditelja Davida Dake Popovića, „Vojvođanska crkvena arhitektura − povodom gradnje crkve u Adi”, imao je za cilj da ustanovi teorijski novu koncepciju hrama koja bi se znatno razlikovala od zatečene tradicije gradnje hramova u podunavskim zemljama.[1] Podizanje Vaznesenske crkve u Adi, kao jedne od prvih sakralnih objekata gde je primenja armirano-betonska konstrukcija tokom perioda 1925−1926. imalo je originalnu predistoriju, što je autoru bio povod za analizu sakralnog graditeljstva kod Srba u Vojvodini nastalog u prethodnim vekovima. Način na koji su švapski doseljenici gradili svoje crkve, primećuje Popović, u ovim krajevima pokazao se u svakom pogledu praktičniji sa gledišta troškova, prostora, kao i sa statičkog gledišta. Mnogo je jednostavnije bilo podići dva dugačka paralelna zida sa zaobljenom oltarskom apsidom i jednim visokim tornjem, nego graditi unutrašnje stubove, lukove i svodove. Da bi se vratili svojim starim korenima u sakralnoj arhitekturi Popović predviđa da budući veliki hramovi moraju dobiti u prvom redu novu i celishodnu osnovu i rešenje prostora, a tek ukoliko ta osnova bude logična dozvoljava i primenu spoljnje forme srednjovekovne arhitekture, oni se s pravom mogu zahtevati. Osnova je dakle, po Popoviću, primarni problem naših budućih monumentalnih hramova, a spoljnji izgled je u organskoj vezi sa osnovom, što je sasvim moderno poimanje arhitekture. Savremena crkva traži prostor, zaključuje Popović. Svakako da je baš prostor taj činilac koji je ponajviše uticao, pored državnih regulativa, da se na području Austrougarske grade pravoslavni hramovi svedeni na tip jednobrodne crkve sa zvonikom i naglašenom zapadnom fasadom izvedenom uglavnom u duhu poznog baroka ili klasicizma. Pod uticajem crkvene arhitekture iz Podunavlja dolazi do usvajanja poznobaroknih i klasicističkih oblika i u Srbiji (Beograd, Šabac), te Bosni i Hercegovini, gde se većina gradskih crkava podiže u maniru sakralnog graditeljstva sa područja Austrougarske monarhije. Tako se uglavnom gradilo s manjim varijacijama prvenstveno nad zapadnim korpusima hramova sa jednom ili dve kule-zvonika, tokom XVIII i XIX veka na čitavom području Vojvodine.

Na svim teritorijama na kojima je živeo srpski narod tokom druge polovine XIX veka sakralna arhitektura ulazi u jednu novu fazu graditeljskog stvaralaštva. Primat preuzimaju školovani arhitekti i graditelji koji pored stilskih lutanja daju nov dug sakralnom graditeljstvu. Predvodnici preporoda crkvene arhitekture su četvorica Hanzenovih učenika, Svetozar Ivačković, Jovan Ilkić, Vladimir Nikolić i Dušan Živanović, o čijem je stvaralaštvu, posebno sakralnom, detaljno pisano.[2] Preobraženska crkva u Pančevu, građena 1874−1878, po projektu arh. Ivačkovića, najproduktivnijeg srpskog graditelja druge polovine XIX veka, u istoriografiji je već naznačena kao polazišna osnova za veliki povratak nacionalnog stila. M. Kašanin već 1927. primećuje njenu posebnost pohvalom da je Vojvodina posle čitavog veka dobila ponovo crkvu koja podseća na religiozne građevine srednjeg veka. Crkvenom arhitekturom povremeno se bave brojni srpski arhitekti sa kraja XIX i početka XX veka: Aleksandar Bugarski, Dimitrije T. Leko, Andra Stevanović, Milorad Ruvidić, Dragutin Milutinović, Vladimir Popović, Petar Popović, Jovan Stanojević i drugi. Na području Vojvodine, po dosadašnjim saznanjima, ovi autori nisu projektovali sakralne objekte. Dobro poznavajući bogatu istoriju srpskog sakralnog graditeljstva neki od njih vremenom stvaraju svoje osobene stilove unutar sakralne arhitekture. Graditeljske karijere i dela ovih autora još uvek nisu detaljno analizirana, sem kraćih napisa, mada većina od ovih arhitekata zaslužuje bogatije monografske prikaze. Nedavno objavljena studija Aleksandra Kadijevića[3], kao i one ranije objavljene − Željka Škalamere[4], Dejana Medakovića[5], Miodraga Jovanovića[6] i drugih, otkrile su svu lepotu i graditeljsko umeće srpskih arhitekata druge polovine XIX i prve polovine XX veka u traganju za osobenim nacionalnim stilom u crkvenom graditeljstvu. Dugo je ta arhitektura bila nepoznanica. Pored ideološkog karaktera društva koje je uticalo da se interesovanja za crkvu generalno potisnu i oslabe, na doskorašnje nepoznavanje novijeg crkvenog graditeljstva uticalo je i primetno manje interesovanje starije istoriografije za arhitekte i njihova dela. Dok se slikarstvo i vajarstvo pomno pratilo, beležilo i izučavalo, arhitektura je tek povremeno dobijala zasluženi prostor i pažnju.[7] Posebno se to odnosi na arhitekte koji su gradili pravoslavne hramove u periodu između dva svetska rata, a to su: Momir Korunović, Aleksandar Deroko, Grigorije Samojlov, Petar i Branko Krstić, Dragomir Tadić i dr. Poslednjih godina stvaralaštvo ovih autora detaljno je valorizovano i monografski obrađeno.[8]

O arhitekturi na području Vojvodine nastaloj u periodu između dva svetska rata pisano je tek fragmentarno, u okvirima širih monografskih studija o pojedinim autorima ili pojavama. Mada je jedan broj hramova sa ove teritorije pominjan u pregledima crkava i spomenika Vojvodine, samo je u retkim prilikama dato nešto više od najosnovnijih podataka o patronu crkve ili godinama gradnje.

Period na prelazu XIX u XX vek u graditeljskoj aktivnosti Srpske pravoslavne crkve (SPC) u Vojvodini bio je obeležen i uglavnom vezan za ličnost Georgija Brankovića, srpskog patrijarha (1890−1907), organizovanje Sremskih Karlovaca kao središta duhovnog života Srba i aktivnosti arhitekte Vladimira Nikolića kao patrijarhovog dvorskog graditelja.[9] Nikolić je za preduzimljivog patrijarha podigao čitav niz značajnih građevina po kojima su Sremski Karlovci dobili konačnu vizuru patrijaršijskog središta. Mada je Nikolić dosta radio za SPC, nikada nije dobio priliku da projektuje i gradi pravi molitveni hram, javne namene, izuzimajući kapele nastale tokom prve decenije XX veka. Nikolić je u projektima kapela Svetog Nikole u Melencima (1895) i Svete Katarine u Sremskim Karlovcima (1903) izrazio svoju mladalačku oduševljenost idejama Teofila Hanzena. Zbog godinama narastajućeg pritiska pod kojim je SPC proživela poslednje decenije u Austrougarskoj državi, crkvena gradnja bila je u to vreme sasvim retka. Naime, tokom prve decenije XX veka podignuto je malo novih pravoslavnih hramova na području današnje Vojvodine. Uglavnom se obnavljaju stare crkve i grade manje zadužbinske kapele, a tek neznatni broj novih crkava. Pravoslavni hram u Crvenoj Crkvi iz 1912. i njen graditelj Milivoje Matić u istoriografiji opravdano nisu dobili visoke ocene.[10]

Područje današnje Vojvodine je do crkvene reorganizacije sprovedene tokom perioda 1931−1932. bilo podeljeno na četiri eparhije – Bačku, Sremsku, Velikokikindsku i Vršačku, koje se tada spajaju u novu Banatsku eparhiju sa središtem u Vršcu.[11] Upravo će na području nove Banatske eparhije uslediti i najveće graditeljske aktivnosti SPC u periodu između dva svetska rata. Eparhije SPC se od tada uglavnom poklapaju sa geografskom podelom Vojvodine koju čine Dunav, Sava, Tisa, Fruška gora i državne granice.

Nedaće Prvog svetskog rata potpuno su obustavile finansiranje gradnji i opravku crkvenih objekata. I posle okončanja rata proći će nekoliko godina dok crkva i građanstvo nisu smogli snage i materijalnih sredstava za ponovno podizanje hramova i kapela. Potreba za novim crkvama pojavila se ubrzo, tokom prve polovine treće decenije, u mnogobrojnim koloniziranim vojvođanskim naseljima Banata, od kojih je većina organizovana kao sasvim novi tip naseobine, ili su to pak bila već naseljena mesta Bačke koja nisu imala pravoslavne hramove.[12] Na području Srema (Sremske eparhije) tokom međuratnog perioda nije podignuto mnogo pravoslavnih hramova. Osim crkava u Belegišu i Klenku, građene su samo manje zadužbinske kapele. Veliki broj seoskih i gradskih crkava u Sremu već je bio podignut tokom XVIII i XIX veka, dok znatnijih migracija posle Prvog svetskog rata i osnivanja novih naselja nije bilo na ovom području. Izgradnja većeg broja uglavnom seoskih crkava direktno je vezana za proces kolonizacije, prvenstveno Banata, koja je tekla tokom čitave treće decenije. Naseljeno stanovništvo poticalo je iz Bosne, Hercegovine, Like, Dalmacije i Crne Gore. Tokom treće decenije podignuto je nekoliko crkvenih objekata u Vojvodini. Nešto veća ekspanzija crkvenog graditeljstva desila se u prvoj polovini četvrte decenije kada je i započet najveći broj hramova podignutih u tom periodu, da bi već pred rat gradnja novih crkava skoro sasvim zamrla. Po početku rata, kao i tokom njegovog trajanja, crkvena gradnja je potpuno prestala. Tek su povremeno opravljane i dovršavane crkve započete ranije. Graditeljske aktivnosti crkve nisu se iscrpljivale samo u gradnji novih hramova i kapela. Trebalo je održavati veliki broj starijih crkava i crkvenih domova. Mnogobrojne prepravke i obnove bile su finansirane od same crkve i vernika koji se povremeno pojavljuju kao ktitori obnova.[13] Tokom perioda između 1920−1941. pored novih hramova i kapela SPC je podizala na području Vojvodine i veći broj parohijskih domova i dva manja gradska manastira sa manastirskim konacima u Somboru i Zrenjaninu.[14]

Kapele su podizane uglavnom na grobljima − u Crnoj Bari, Novom Bečeju[15] (1926), na novosadskom Uspenskom groblju[16] (1927), u Titelu (1928), Banatskom Višnjićevu (1931), Alibunaru, Delibatu na Plandištu, u Mošorinu (1937), Bunariću kod Subotice (1940)[17] itd. – i to kao zadužbine lokalnih ktitora. U ovom periodu pojavljuje se i više kapela „na vodice”, kao npr. Kapela Svetog Ilije u Bukovcu i kapela u Čičovu, obe pored Sombora (1928), kapela u Boki (1937) i dr. Posebno se po značaju ističe Kapela Dunđerskih, na porodičnom imanju sa dvorcem u okolini Bečeja, građena u dužem vremenskom periodu (1920−1928).[18] Kapelu je projektovao češki arhitekta Josip Kraus, nastanjen u Zemunu. To je manja građevina osnove u obliku slobodnog krsta sa petostranom apsidom i kupolom oktogonalnog tambura. Iznad sasvim uskog zapadnog dela konstruisane su dve manje kupolice i portik iznad ulaza. Kula-zvonik je fizički odvojena od kapele. Pažnju privlači bogat fasadni ukras, posebno trifore na severnoj i južnoj fasadi, kao i razuđeno krovište. Arhitektura kapele bila je podređena ikonostasu koji je tokom gradnje naslikao Uroš Predić. Tokom 1925. arh. Milan Tabaković je na aradskom groblju podigao porodičnu kapelu Jovana Dobrića u „oživljenom nacionalnom stilu”[19]

Po osnivanju većih bolnica na području Vojvodine u njima su ubrzo nicale kapele kao aktivni hramovi za vernike – u Kikindi (1929), Jaši Tomiću (1930) i Kovinu (1934). Obično su to manji prostori preuređeni za bogosluženje ili nevelike građevine.

Kako je već rečeno, tokom prve decenije XX veka, tačnije do početka Prvog svetskog rata, crkveno graditeljstvo je bilo skoro sasvim zamrlo. Godina 1924. označila je početak intenzivnije posleratne gradnje pravoslavnih hramova na području Vojvodine. Jedna od prvih crkava podignutih posle rata bila je jednostavna Crkva Svetog Gavrila u Velikom Središtu, u jugoistočnom Banatu u blizini Vršca i rumunske granice.[20] Netipična crkva građena je kombinacijom opeke i malterskih površina. To je jednobrodni hram sa petostranom apsidom i polukružnim pevnicama. Centralno kube, oktogonalnog oblika, sa plitkom kalotom i izduženim tamburom, postavljena je na kockasto postolje. Predimenzionirana kula-zvonik, sa umanjenom kalotom na vrhu, znatno remeti proporcije crkve. Iste godine je u znatnoj meri renoviran i proširen je Hram Uspenja Bogorodice u Kljajićevu kod Sombora[21] kao i Hram Svetog Petra i Pavla u Vojnoj bolnici u Petrovaradinu (1922−1927), nastao velikom adaptacijom stare električne centrale.[22] Nedavnom obnovom nad crkvom je konstruisana kupola (arh. Ilija Protić).

Vaznesenska crkva u Adi najreprezentativniji je pravoslavni hram nastao tokom treće decenije u Vojvodini.[23] Podignuta je na mestu Blagoveštenske crkve iz 1760. koja je stradala u vreme revolucije 1848. Projekte za crkvu izradio je novosadski graditelj Daka Popović, početkom 1925, posle prepiske u vezi sa gradnjom sa nadležnim ustanovama i susreta sa građanima Ade koji su kao ktitori imali svoje posebne želje u vezi sa izgledom budućeg hrama.[24] Preduzimačke radove oko podizanja hrama tokom perioda 1925−1926. izveli su arh. Josif Cinder, Đoka Bošković i Mita Bakić, graditelj iz Starog Bečeja, o čemu svedoči natpis na zapadnoj fasadi hrama. Pomenuti tekst Dake Popovića povodom gradnje ađanske crkve više predstavlja stav autora u vezi sa istorijatom podizanja pravoslavnih hramova na područjima severno od Dunava nego što donosi konkretne podatke u vezi sa gradnjom. Vaznesenska crkva u Adi je petokupolni hram razvijenog upisanog krsta, polukružne apside razuđenog oltarskog prostora na istoku i manjim paraklisima uz južnu i severnu fasadu. Naglašena težnja ka monumentalnosti postignuta je stepenastim uzdizanjem dvostrukih svodova završenih centralnom kupolom. Plastični ukras je veoma bogat i dekorativan i podseća na onaj sa spomenika raškog arhitektonskog stila. Sve vrste otvora, naglašena ulazna partija, kao i kupole, bogato su tretirani. Popović se posle projekta velike crkve u Adi sasvim retko bavi sakralnom arhitekturom. Osim kapela u Crnoj Bari i Mošorinu u dosadašnjim istraživanjima nije potvrđeno da je radio druge sakralne objekte. Tokom obnove crkve u Nadalju (1924−1925) izradio je nacrte za novi ikonostas, dok je u toku obnove Almaške crkve u Novom Sadu naslikao ikonu „Tri jerarha” na metalu i ona se i danas nalazi iznad ulaza u hram. Kapela porodice Vujin u Crnoj Bari [25] projektovana je i podignuta 1926−1927. Radove na izgradnji izveo je preduzimač iz Novog Sada Dušan Tošić. Kapela je sagrađena u neovizantijskom stilu sa krstastom osnovom i kupolom postavljenom na četiri prislonjena luka. Građena je od opeke dekorativnog sloga na način kako su građeni spomenici moravske arhitekture. Kapela posvećena prenosu moštiju Svetog Nikole na groblju u Mošorinu, na obroncima titelske visoravni, Popović je projektovao 1930. kada je i započeta i gradnja.[26] Ktitor kapele je paroh mošorinski protojerej Svetozar Vlaškalić. Posle dugogodišnje gradnje kapelu je svečano osvetio episkop bački Irinej 15. maja 1938. Kapela je podignuta u osnovi trikonhosa sa centralnom kupolom oktogonalnog oblika i zvonikom nad zapadnim delom. Ova mala grobna crkvica skladnih dimenzija zidana je dekorativno tretiranom opekom. Zvonik, kao i kupola, postavljeni su na manje kockasto postoje. Svi otvori su jednostavni i jednodelni, usečeni u zidnu masu. Medaljoni rozete raspoređeni su po pevnicama i paraklisima manje priprate. U svom kratkotrajnom bavljenju sakralnom arhitekturom Popović je samo u nekoliko izvedenih hramova pokazao odlično poznavanje srednjovekovne arhitekture čiji su uticaji primarni na crkvi u Adi. On je dosledan u jasnom i slikovitom stilskom odabiru elemenata srednjovekovnog ukrasnog repertoara. Prisustvo velike centralne kupole hramu je dalo izrazito reprezentativan karakter. Ađanski hram je prva kupolna sakralna građevina podignuta u nekom većem naselju Vojvodine i jedan od prvih pravoslavnih hramova koji su građeni od armiranog betona. Smatra se da je prvi sakralni objekat izveden u armiranom betonu Plečnikova crkva Svetog Duha u Beču (1910). Naime, u Adi kamen zbog troškva nije dolazio u obzir, a lokalno stanovništvo je izričito zahtevalo da crkva bude kupolna i da liči na Gračanicu koju su oni znali sa crkvenih kalendara u njihovim domovima.[27] Mada crkva u Adi više podseća na oplenački hram, rasporedom kupola u uglovima ona asocira na strukturu Crkve Svete Trojice u manastiru Manasija (1407−1418). Dok je u Adi Popović kombinovao uticaje arhitekture raške stilske grupe sa detaljima ukrasnog repertoara iz vremena Despotovine, u arhitekturi kapela preovlađuju pak graditeljski elementi moravske arhitekture koji su svesno odabrani zbog manjeg volumena građevina, kao i dekorativnijeg izgleda. Tako će Popović i simbolično preći put od inspiracije sakralnim graditeljstvom XII i XIII veka do preuzimanja moravskih uzora, prvenstveno kruševačke Lazarice.

Hram Vavedenja u Orlovatu jedini je sakralni objekat koji je projektovao arh. Dragiša Brašovan u svojoj dugoj i plodnoj graditeljskoj karijeri.[28] Crkva je građena 1924−1927. na mestu prethodnih (1748, 1770). Planove za crkvu izradio je arh. Brašovan po nagovoru slikara Uroša Predića, a u saradnji sa arh. Radivojem Predićem. Crkvenom arhitekturom Brašovan se inače nije bavio, ni pre ni kasnije. Kako primećuje Zoran Manević, u crkvi ima dosta romanskog uticaja, mada su elementi srpsko-vizantijskog graditeljstva naglašeni i u konstruktivnoj i u dekorativnoj strukturi fasade, otvora i kupola. Vavedenski hram u Orlovatu je velika višekupolna građevina jednobrodne osnove sa naglašenim pevničkim prostorima i paraklisima uz pripratu. Na zapadu je prizidan masivni zvonik građen po uzoru na srednjovekovne pirgove. Iznad središnjeg dela je velika oktogonalna kupola, postavljena na manje kockasto postolje i podseća na kube crkve manastira Hopovo. Iznad oltarskog dela i priprate su manje, takođe, oktogonalne kupole. Fasada je veoma guste strukture, dekorativno obojena u horizontalnim pojasevima. Vrlo dekorativno su izvedeni svi portali, prozorski otvori, lunete, kao i ukrasni venci na hramu i kupolama. U unutrašnjosti Brašovan primenjuje takođe tradicionalni sistem zasvođavanja poluobličastim svodovima, pandantifima koji nose kupole i polukalotama iznad pevnica i apside. Crkva u Orlovatu jedan je od najdekorativnije tretiranih pravoslavnih hramova na području Vojvodine i rezultat je eklektičkog traganja za nacionalnim stilom u kome se sjedinjuju tradicije, vizantijska − osnova naosa i priprata sa podunavskom − prizidan zvonik.

Crkva posvećena prenosu moštiju Svetog arhiđakona Stefana u Gardinovcima[29] građena je tokom 1926. godine po projektima i pod nadzorom graditelja Milivoja Matića.[30] I ovaj sakralni objekat inž. Matića nije dobro prošao u istoriografiji. Milan Kašanin za gardinovačku crkvu kaže da je „rđavih srazmera, teških oblika kao i neplemenitih površina”.[31] Hram Svetog Stefana ima jasnu i pojednostavljenu, jednobrodnu osnovu sa plitkim pevnicama, zdepastom oktogonalnom kupolom i kulom-zvonikom nad narteksom. Crkva je zidana opekom i malterisana. Arhitektonski ukras je jednostavan, smešten uglavnom oko otvora i portala.

Crkva posvećena prenosu moštiju Svetog Nikole u istočnosremskom selu Belegišu, na obali Dunava, građena je 1924−1927. na mestu prethodnog hrama iz 1766.[32] Graditelj hrama, zemunski inž. Milan Popov, podigao je jednobrodnu crkvu, naglašenih pravougaonih pevničkih prostora sa polukružnom apsidom utopljenom u petostranu masu zida. Na zapadnoj strani je visok trospratni zvonik, dok je iznad naosa konstruisana mala kupola. Unutrašnjost je zasvedena lažnim svodovima između polukružnih lukova. Svi otvori su lučno završeni, a dekoracija u duhu srednjovekovnih hramova raške stilske grupe izvedena je zanatski vešto i dosledno. Posebno se ističu kvalitetno izvedene masivne trifore na pročelju, pevnicama i apsidi, rozete zvonika, te potkrovni venac direktno prenet sa starih spomenika pod romanskim uticajem. Mada monumentalnog izgleda, Crkva Svetog Nikole u Belegišu u srpsku sakralnu arhitekturu nije unela posebne novine sem odabira nešto starijih uzora u koncepciji fasadnog ukrasa. Izborom jednobrodne osnove graditelj je rešio praktične zadatke u povećanju veličine i kapaciteta hrama. Belegiška crkva podignuta je na tradiciji crkvenog graditeljstva nastalog severno od Dunava, obogaćenoj ukrasnim repertoarom srpske srednjovekovne arhitekture. Arhitekti koji u narednom periodu rade za SPC na području Vojvodine okrenuće se skoro potpuno moravskim uzorima, kako u osnovama tako i u izboru arhitektonskog ukrasa.

Tokom 1928. godine novosadska je opština, zajedno sa SPC, planirala podizanje crkve na Vidovdanskom naselju koje je organizovano i urbanizovano nekoliko godina ranije. Mada se od gradnje odustalo, sačuvan je projekat koji je izradio novosadski graditelj Slavko Kosirević.[33] Crkva je zamišljena potpuno u stilu Lazarice, sa vitkim centralnim kubetom i dve manje kupolice nad pripratom. Bogat ukrasni repertoar potpuno je u duhu moravske plastike.

Tokom 1929. građena je Crkva Svetog velikomučenika Georgija u Kneževu, u neposrednoj blizini mađarske granice, u romantičnom predelu parka državnog dobra Belje.[34] Crkvu je projektovao arh. Mihajlo Živadinović, a izvođačkim radovima je rukovodio inž. Dragomir S. Niketić koji je ujedno izradio i nacrte za ikonostas i prestole. Crkva predstavlja, kako se kaže u članku, kopiju kontura stare topolske Karađorđeve crkve u najlepšem vizantijskom stilu. Visok zvonik od hrama je odvojen posebnim tremom sa stubovima koji pridržavaju manju krovnu konstrukciju. I crkva i zvonik su bogato ukrašeni vencima, biforama i rozetama smeštenim u dekorativna polja.

Na području Vojvodine svoja sakralna dela gradio je i arh. Momir Korunović, vodeći projektant i graditelj pravoslavnih objekata u periodu između dva svetska rata. Crkva Svetog Ilije u Miletićevu građena je 1934−1935. godine.[35] Osveštao ju je episkom banatski Georgije 2. avgusta 1935. Crkva je podignuta u naselju nastalom kolonizacijom solunskih dobrovoljaca posle Prvog svetskog rata, u blizini rumunske granice. Hram Svetog Ilije izgrađen je u osnovi oblika grčkog krsta, bez izraženih konhi na mestu pevnica. Oltarska apsida je iznutra polukružna, spolja petostrana. Iznad središnjeg dela konstruisana je oktogonalna kupola na pandantifima, izduženog tambura, postavljena na kockasto postolje. Prozorski otvori su naglašeno uski, što je kod Korunovića uobičajena praksa. Fasadni ukras sveden je na plitku profilaciju. Crkva Svetog Ilije pripada grupi Korunovićevih sakralnih objekata manjeg volumena i sličnog arhitektonskog izraza kao i crkve u Deligradu, Glogovcu i Peckoj. Ovi hramovi, nastali u periodu 1933−1936. krstoobrazne su osnove sa kupolom nad naosom i sa naglašenim zabatnim pročeljem i pevnicama. Već je istaknuto da se ovi hramovi ističu jasnim stilskim opredeljenjem i konstruktivnom čvrstoćom. Dosledan u interpretaciji srednjovekovne sakralne arhitekture, Korunović uspešno promoviše jedan novi izgled hrama skladnih proporcija i strogog, skoro manastirskog izgleda. Drugi sakralni objekat koji je Korunović projektovao na području Vojvodine je Hram Uspenja u sremskom selu Klenak, nedaleko od reke Save i Šapca.[36] To je jednokupolna građevina sažetog upisanog krsta sa polukružnom apsidom na istoku i visokim zvonikom iznad priprate na zapadu. Osnovu je Korunović obogatio polukružnim pevnicama i paraklisima smeštenim uz južnu i severnu stranu priprate. Mada zvonik, visok 38 m, dominira u odnosu na hram i kupolu, oni zajedno čine organsku celinu. Već je primećeno da oblik zvonika jako podseća na Korunovićevo spomen-obeležje na Zebrnjaku (građeno 1934−1937, srušeno 1941) i da se zahvaljujući njegovoj lepoti crkva u Klenku može ubrojati u uspelija Korunovićeva dela sakralne arhitekture.[37]

Iako je veći deo arhitektonskog opusa Đorđa Tabakovića, [38] najznačajnijeg arhitekte međuratne moderne na području Vojvodine, otkriven i valorizovan, to nije bio slučaj sa njegovim sakralnim objektima koji su u tekstovima tek uzgred pomenuti.[39] Tabaković je projektovao nekoliko hramova za SPC, kao i niz uređenja enterijera znamenitih zgrada u Sremskim Karlovcima. Radio je i za Rimokatoličku crkvu. Mada planovi nisu pronađeni, zna se da je učestvovao na konkursu za Rimokatoličku crkvu na novosadskom Telepu 1929, kao i da je izvodio manje sanacije starijih crkava (Svetog Trojstva u Adi, 1938; Svete Rozalije u Temerinu, oko 1960. i dr.). U periodu kada su pravoslavni hramovi podizani po Tabakovićevim projektima, 1931−1939, arhitekta je bio dosta zauzet mnogobrojnim projektima i novim porudžbinama. Njegova relativno kratka karijera, nepunih trinaest godina, bila je izrazito stvaralačka i neobično plodna. Radeći mnogo, Tabaković je ipak svakom svom novom projektu posvetio maksimalnu pažnju i koncentraciju. Vidljivo je to i na njegovim crkvama koje projektuje i podiže u jedinstvenom maniru sa manjim varijacijama. Tabaković je izabrao arhitekturu iz vremena Despotovine kao svoje osnovno nadahnuće. Primenjujući uglavnom kao graditeljski materijal autentičnu opeku i tek malo varirane osnove sa obaveznim zvonicima iznad priprata, Tabaković na svim hramovima posebnu pažnju poklanja kupolama. One su uglavnom slične, oktogonalnog oblika i plitkih kalota, postavljene na kockasta postolja. Tabaković je tako stvorio autorski prepoznatljiv tip pravoslavnog hrama. Po dosadašnjim saznanjima, on je autor crkava u Horgošu, Ruskom Selu, Stajićevu, Aleksandrovu (Velike Livade) i Vojvodi Stepi. Zajednička karakteristika ovih naselja je da su sva, osim Horgoša, naseljavana od kraja dvadesetih godina na području Banata kada su agrarnom reformom zemlju dobijali učesnici balkanskih ratova i dobrovoljci Prvog svetskog rata iz Bosne, Hercegovine, Dalmacije, Like i Crne Gore.

Hram Preobraženja Gospodnjeg u Horgošu prvi je nizu Tabakovićevih sakralnih objekata. Crkva je građena u periodu 1931−1936, kada je i osvećena. Probraženska crkva u Horgošu izvedena je u osnovi trikonhosa sa oktogonalnom centralnom kupolom postavljenom na kockasto postolje. Iznad zapadnog traveja uzdiže se manja kula-zvonik na umanjenom postolju. Crkva je veoma dekorativnog izgleda, po ugledu na Lazaricu, građena opekom i malterom, sa nizom ukrasnih polja iznad otvora i sa ukrasnim vencima. Tabakobićev projekat crkve u Horgošu sačuvan je na staroj razglednici, mada nepotpisan. Za Rusko Selo Tabaković je početkom 1934. godine izradio projekat Crkve Uspenja Bogorodice.[40]  Temelji su osvešteni 36. avgusta iste te godine, a crkva je građena i oslikana do svečanog osvećenja 27. novembra 1935. Projekat sela sa predviđenim mestima za školu, crkvu i druge javne zgrade izrađen je još 1920. u Tehničkom odeljenju Agrarnog ureda u Velikom Bečkereku (Zrenjaninu). Naseljavanje je trajalo tokom treće decenije, a stanovništvo je poticalo uglavnom iz pasivnih krajeva Like i Dalamacije. Crkva je podignuta u naselju zvanom Čarnojević, u već za Tabakovića prepoznatljivom nacionalnom stilu moravskog trikonhosa sa oktogonalnom kupolom nad središnjem delu naosa. Iznad priprate su konstruisana dva zvonika u uglovima. Otvori su izduženi i uski, u unutrašnjost propuštaju tek malo svetlosti. Ukrasni repertoar je sveden na jednostavnu profilaciju otvora i venaca. Posebno dekorativan utisak ostavlja opeka korišćena kao osnovni graditeljski materijal, slagana u imitaciji vizantijskog načina gradnje.

Crkva Uspenja Bogorodice u Stajićevu građena je tokom 1935.[41] Naselje je smešteno na levoj obali Begeja u blizini Zrenjanina. Izgradnja sela i kuća za doseljenike trajala je do 1925. Deset godina je potom bilo potrebno stanovništvu da smogne snage da podigne seoski hram. Temelji crkve osvešteni su 1. decembra 1934, dok je crkva završena i svečano osveštena u jesen iduće godine. Uspenska crkva u Stajićevu je jednobrodna građevina sa plitkim pevničkim prostorima, petostranom apsidom i dve manje kule-zvonika kao kupolice nad zapadnim travejem u tradiciji podunavskih bogomolja. Masivna oktogonalna kupola počiva na pandantifima. Crkva je zidana opekom u dekorativnom slogu i imitira vizantijski način gradnje. Crkva Svetog Georgija u Aleksandrovu (Velike Livade) građena je 1932−1937.[42] Selo je nastanjeno dobrovoljcima iz Prvog svetskog rata iz Like, Bosne i Crne Gore i starosedeocima iz okolnih sela 1922. godine. U vreme podizanja crkve selo je imalo oko hiljadu domova. Zbog promene naziva sela bilo je manjih zabuna. Crkva osveštena 28. novembra 1937. pripada tipu hrama za koji se Tabaković opredelio, sa centralnom kupolom i kulom-zvonikom nad zapadnim delom. Hram Svetog Vasilija Ostroškog u Vojvodi Stepi projektovan je i podignut tokom 1939.[43] Na mestu naselja ranije se nalazio salaš grofa Čakonića − Leunovac, pa se i naselje jedno vreme tako zvalo. Posle Prvog svetskog rata naseljeno je dobrovoljcima. Radove na Crkvi Svetog Vasilija izveo je Johan Šmit, preduzimač iz Jaše Tomića. Crkva je jednobrodna građevina sa petostranom apsidom i tek naglašenim pevničkim prostorima i manjim paraklisima uz narteks. Izgledom dominira centralna oktogonalna kupola postavljna na kockasto postolje. Toranj iznad narteksa konstruisan je kao umanjena kupola. Crkva je spolja malterisana, dok je ritam unutrašnjeg prostora prenet na spoljnji plitkim lezenama. Svi otvori su uski, jednodelni. Iznad ulaza su medaljoni, dok je od ukrasa najupečatljiviji slog oko otvora na kupoli i zvoniku i talasasti krovni završeci koje arh. Tabaković primenjuje i na svojim profanim objektima.

Približno istoj grupi hramova nastalih po predlošcima moravske arhitekture pripadaju i crkve u naseljima takođe organizovanim posle Prvog svetskog rata − Kupinik, Hajdučica, Debeljača. Nekadašnja spahijska dobra na području srednjeg Banata naseljena su solunskim dobrovoljcima i optantima iz Mađarske. Hramovi Rođenja Bogorodice u Kupiniku,[44] građen 1935, i Svetog Mihajla u Hajdučici,[45] podignut 1938−1939, manje su i skoro identične crkve izvedene po direktnom ugledu na Lazaricu. Zbog manjih dimenzija, struktura Lazarice i njeni ukrasi interpretirani su skromnijim sredstvima i jednostavnijim ukrasom. Ova dva hrama delo su jednog graditelja i razlikuju se tek u sitnim detaljima. To su crkve sa trikonhosnim osnovama, osmougaonim kupolama i kulom-zvonikom nad zapadnim delom. Zidane su opekom i malterisane. Jednodelni otvori sa medaljonima stepenasto su usečeni u fugovanu zidnu masu. Pevnice, kao na uzoru, Lazarici, ukrašene su masivnim prislonjenim pilastrima.

Crkva Preobraženja Gospodnjeg u Debeljači završena je i svečano osveštena 13. oktobra 1935.[46] To je hram izveden u osnovi upisanog krsta sa polukružnom apsidom na istoku. Iznad centralnog dela je kupola višestrane, kriškaste strukture, dok je iznad zapadnog dela kula-zvonik konstruisana kao umanjena kupola. Oba kubeta dominiraju svojom finom plastikom i skladnošću proporcija. Arhitektonski ukras na fasadama sveden je na vence i otvore dok su ostale površine plitko fugovane. Hram posvećen rođenju Bogorodice u Putnikovu,[47] građen 1938−1939, jedan je od retkih pravoslavnih hramova iz ovog perioda bez centralne kupole. Izgledom dominira masivna kula-zvonik iznad zapadnog dela jednobrodne građevine. Kula je izvedena u srpsko-vizantijskom stilu sa otvorenim zvonikom i šatorskim krovom. Sredinom IV decenije na području Vojvodine započeta je gradnja dva gradska manastira, u Somboru i Zrenjaninu. Manastir sa Kapelom Svetog arhiđakona Stefana u Somboru građen je u periodu 1936−1938.[48] Manja crkva je poznata još pod imenom „kapela na Partizanskom groblju”. Projektant kapele je Svetozar Kronin, somborski inženjer, a ktitori i poručioci trgovci Stevan Konjović i Aleksandar Bugarski. Tokom treće decenije Kronin je aktivan u Somboru kao graditelj kuća i drugih objekata koje podiže u raznim stilovima, od secesije do stila epohe ujedinjenja. Posedovao je sopstveni patent za gradnju (od praznih blokova) koji je primenjivao u podizanju spratnih kuća 1926−1927 u Somboru. Izvođač radova na manastirskoj kapeli bio je Nandor Andal, građevinski preduzimač iz Sombora. Kapela je podignuta u srpsko-vizantijkom stilu, ima osnovu trikonhosa sa oktogonalnom kupolom na kockastom postolju koja počiva na pandantifima. Na zapadnoj strani su dva tornja sa manjim osmougaonim kupolama koje su sa pripratom povezane uzanim bačvasto zasvedenim pronaosom. Fasade tornjeva, kao i čitave kapele bogatog su arhitektonskog ukrasa: venci, bifore, rozete, oivičeni slog od crkvene i oker opeke. Portal je ukrašen tordiranim stubovima sa reljefom koji se u sličnoj varijanti pojavljuje i na malim kupolicama. Manastir Svete Melanije Rimljanke u Zrenjaninu osnovao je 1933. godine dr Georgije Letić (1872−1935), episkop banatski.[49] Manastir se sastoji od konaka u čijoj se sredini nalazi Crkvica Svete Melanije Rimljanke. Kompleks je građen u dužem periodu 1935−1939, a osveštao ga je episkop bački Irinej. Crkva Svetog Ilije u Bačkoj Topoli  jedna je od, po volumenu, najvećih pravoslavnih hramova podignutih na području Vojvodine između dva svetska rata.[50] Temelji za crkvu položeni su još 16. novembra 1932. Gradnja je pak započeta tokom 1938, a svečano ju je osveštao episkop bački Irinej 2. avgusta 1940. Hram su dobrovoljnim prilozima podigli kolonisti i naseljeni u ovim krajevima posle Prvog svetskog rata. Parohijska Crkva Svetog Ilije je trobrodna bazilika sa otvorenim tremom preko koga se stiže u hram i zvonik. Iznad zapadnog dela je visoka kula-zvonik završena skladnom osmougaonom kalotom. Crkva je zidana opekom i malterisana. Glavni brod je poluobličasto zasvođen, bočni su niži, ravnih tavanica. Unutrašnji prostor je podeljen slobodnim stubovima koji pridržavaju lukove. Spolja je crkva skromnije ukrašena oko otvora i na potkrovnom frizu. Nešto su bogatije trertirani stubovi otvorenog trema, bifora na apsidi i manja kupolica postavljena na segmentnom postolju zvonika. Strukturu Hrama Svetog Ilije odredile su praktične potrebe za većim prostorom koji bi mogao da primi više vernika. Stoga je graditelj odabrao slobodnu, trobrodnu osnovu, bez kupole i soleje, kao najpovoljniju i najjednostavniju varijantu. Ulogu kupole kao centralnog dela arhitektonske srtukture pravoslavnih hramova simbolično je preuzela kula-zvonik sa manjom kupolom na vrhu. Nepostojanje kupole pojednostavilo je izradu i održavanje krovne konstrukcije za šta je bilo potrebno znatno manje graditeljskog umeća i materijalnih sredstava. Hram Svetog Ilije u Bačkoj Topoli jedna je od poslednjih sakralnih građevina podignuta u stilu i tradiciji crkvene arhitekture XVIII i XIX veka na prostorima Vojvodine.

U godinama pred sam početak Drugog svetskog rata započeta je gradnja sromnijih pravoslavnih crkava u Šurjanu (hram Vaznesenja Gospodnjeg, 1940)[51], Crepaji (Hram Uspenja Bogorodice, 1940)[52] i Plavni (Hram prenosa moštiju Svetog Nikolaja, 1942).

Stilski jedinstvenu grupaciju hramova podignutih tokom prve polovine XX veka predstavljaju rumunske pravoslavne crkve čiji su arhitektonski i ukrasni programi vezani za neovizantijski stil i njegovu dekorativnu interpretaciju. U deceniji pred Prvi svetski rat, na području Banata podignute su monumentalne rumunske crkve Svetog Georgija u Nikolincima (1905−1914) i Svetog Spasa u Vršcu (1911−1913). To su hramovi krstoobrazne osnove sa višestranim apsidama, velikim centralnim kupolama i visokim kulama-zvonicima, u Nikolincima dve, u Vršcu jedna. Graditelj crkve u Nikolincima, rumunski arh. Deziderija,[53] projektovao je hram čvrste strukture sa izrazito dekorativno rešenim fasadama i obiljem ukrasa u živoj polihromiji, te velikom krišastom kupolom. Kao graditelji vršačke Crkve Svetog Spasa pominju se rumunski arhitekti Dimitrije Boitor i Aladar Ferencskik[54]. Umesto detaljnog ukrasnog programa koji je bio primenjen na crkvu u Nikolincima graditelji Svetog Spasa se odlučuju za opeku kao osnovni element spoljnje dekoracije i nešto svedeniji ukras. Masivna kružna kupola, postavljena na reckasto postolje, kao i u Nikolincima, i kula-zvonik, skladnih proporcija i oblika, odaju iskusne graditelje. Ako se za Hram Svetog Georgija može reći da predstavlja pravu eklektičku interpretaciju vizantijskih uticaja, crkva u Vršcu više je plod zapadnih uticaja koji u susednu Rumuniju stižu preko ondašnjih i stranih graditelja. Kasnije nastale rumunske pravoslavne crkve, u Delibatu, Ovči, Kuštilju, nisu ponovile monumentalnost i sjaj hramova u Nikolincima i Vršcu. Tokom perioda 1924−1925. izgrađena je rumunska pravoslavna crkva Sveta Trojica u Delibatu, na rubu Delibatske peščare.[55] To je višekupolna građevina krstoobrazne osnove sa polukružnom apsidom na istoku. Velika centralna kupola konstruisana je iznad središnjeg dela naosa. Iznad priprate, u uglovima, postavljene su dve manje kupole na ukrašenim kockastim postoljima. Zidana je raznobojnom opekom koja je na momente tretirana izuzetno dekorativno. Crkva Svetog Teodora Tirona u Kuštilju građena je 1927−1936.[56] To je jednobrodna građevina sa plitkim pravougaonim pevnicama i polukružnom apsidom. Iznad naosa je centralna kupola na pandantifima, dok su iznad zapadnog traveja konstruisana dva masivna zvonika. Dekorativni program zasnovan je na jednostavnom malterskom ukrasu koji je smešten oko otvora, na kupoli i zvonicima. U crkvi se nalazi stariji ikonostas prenet iz obližnje srušene crkve. Rumunska pravoslavna Crkva Svetih Konstantina i Jelene u Ovči građena je 1929−1931. na mestu starog hrama iz XIX veka.[57] Projekat crkve izradio je arh. Žarko Tatić. Izvođač radova bila je firma „Kraus-Katanić”, pod rukovodstvom arh. Radivoja Predića, kome se takođe pripisuje autorstvo. Hram je centralna građevina u obliku krsta sa polukružnom apsidom, centralnim kubetom nad naosom i prostranom pripratom iznad koje se uzdižu dva zvonika. Crkva je građena od dekorativno slagane opeke, sa obiljem ukrasnih detalja: venci, rozete, ukrasna polja, a naročito su ukrašeni zvonici. Polihromna obrada fasade i dekoracija izvedene su u maniru moravske tradicije. Unutrašnjost je prostrana i zasvođena poluobličastim svodovima. U crkvi se nalazi zidani ikonostas − sa očuvanim prestonim ikonama iz sredine XIX veka − koji se povremeno sreće u pravoslavnim hramovima Banata.

U osnovi su tačne tvrdnje iznete u pomenutim tekstovima Željka Škalamere i Miodraga Jovanovića o tri obrasca u gradnji srpskih crkava i mogu se primeniti za duži vremenski period prve polovine XX veka: akademski koncipirane krstoobrazne crkve, crkve koje strukturom i ukrasom podražavaju spomenike moravske arhitekture i hramovi u kojima su kombinovani moravski i raški elementi. Neki od najzapaženijih srpskih arhitekata međuratnog perioda − Momir Korunović, Dragiša Brašovan, Đorđe Tabaković, Daka Popović − gradili su na području Vojvodine crkve i kapele za potrebe SPC. Svi oni u projektima hramova pokušavaju da vrate primat srpsko-vizantijskom obrascu izgradnje koji je oličen u raskošnijoj organizaciji osnove, naglašenoj centralnoj kupoli i imitaciji starog načina gradnje. Kao kvalitetni i raznovrsni arhitekti oni su uspeli da podizanje pravoslavnih hramova posmatraju kao izrazito autorski čin kojim se zadovoljavaju načela pravoslavne dogme i shvatanja hrama kao božije kuće. Nova generacija školovanih arhitekata u svojim sakralnim projektima nije u potpunosti odbacila zatečenu tradiciju jednobrodnih hramova bez centralne kupole sa zvonikom nad zapadnim delom. Jedino je kao upečatljivi graditeljski element preuzet zvonik, obavezno prisutan na većini hramova iz ovog perioda, koji je i dalje podsećao na sakralnu tradiciju podunavskih zemalja. U nekim slučajevima, umesto zvonika pojavljuju se manje kupole, konstruisane uglavnom kao umanjene centralne kupole. U važećem stilu srpsko-vizantijske orijentacije, arhitekti su, uronivši u bogatu tradiciju srpskog sakralnog neimarstva, stvorili nekoliko zapaženijih hramova na kojima je posebno uočljiva obavezna pojava centralne kupole koja je u većini slučajeva stručno i nadahnuto projektovana, kao i manjih kupola iznad različitih delova hrama. Tako su kombinovani uticaji arhitekture sa područja Vojvodine iz vremena baroka sa novim povratkom tradiciji koji je srpsko-vizantijski stil propagirao, naročito u sakralnoj arhitekturi.

Vladimir Mitrović

Građa za proučavanje spomenika kulture Vojvodine, XXI, Novi Sad, 2004, 38−54.

[1] Daka Popović, „Vojvođanska crkvena arhitektura − povodom gradnje crkve u Adi”, Dan, 5−8, Novi Sad, januar 1936. Preštampano u DaNS, br. 15, Novi Sad, 1995, 50−51.

[2] Miodrag Jovanović, „Teofil Hanzen, ’hanzenautika’ i Hanzenovi srpski učenici”, ZLUMS, br.  21, Novi Sad, 1985; Vesna Majstorović, „Dela Hanzenovih učenika”, u Tradicija i savremeno srpsko crkveno graditeljstvo, Beograd, 1995, 180−189.

[3] Aleksandar Kadijević, Jedan vek traženja nacionalnog stila u srpskoj arhitekturi (sredina XIX − sredina XX veka), Beograd, 1997.

[4] Željko Škalamera, „Obnova ’srpskog’ stila u arhitekturi”, ZLUMS, br. 5, Novi Sad, 1969.

[5] Dejan Medaković, „Arhitektura od druge polovine XIX veka do 1919. godine”, u: Srpska umetnost u XIX veku, Beograd, 1981.

[6] Miodrag Jovanović, Srpsko crkveno graditeljstvo i slikarstvo novijeg doba, Beograd − Kragujevac, 1987.

[7] Prvenstveno se misli na knjigu Veljko Petrović, Milan Kašanin, Srpska umetnost u Vojvodini, Novi Sad, 1927. Posebno se takođe izdvajaju tekstovi arhitekata − Svetozara Ivačkovića, Dimitrija T. Leke, Andra Stevanovića, Dragutina Maslaća − koji su 1893−1914. pratili izgradnju određenih objekata ili su, manje ili više, bili programskog usmerenja. U međuratnom periodu takođe su arhitekti bili autori više natpisa o problematici domaćeg graditeljstva i to − Momir Korunović, Živko Bajalović, Milutin Borisavljević, Petar Popović, Branislav Kojić, Aleksandar Deroko i drugi. Veći broj tekstova citiran je u: A. Kadijević, nav. delo, 229.

[8] Aleksandar Kadijević, Momir Korunović, Beograd, 1996; Zoran Jovanović, Aleksandar Deroko, Beograd, 1991; Milan Milanović, „Grigorije Ivanovič Samojlov”, u: Rusi bez Rusije. Srpski Rusi, Beograd, 1994; Marina Đurđević, Petar i Branko Krstić, Beograd, 1996; O stvaralaštvu arh. prof. Dragomira Tadića pisano je fragmentarno: Miodrag Jovanović, nav. delo, 224. Kvalitetan pregled njegovih posleratnih sakralnih objekata na području Šabačko-valjevske eparhije dat je u: Spomenica Episkopa Jovana − Četvrt veka na čelu eparhije, Šabac, 1986.

[9] Donka Stančić, Arhitekta Vladimir Nikolić, Novi Sad, 1999. (sa starijom literaturom).

[10] V. Petrović, M. Kašanin, nav. delo, 39; M. Jovanović, nav. delo, 193; A. Kadijević, nav. delo, 78.

[11] Srpska pravoslavna crkva 1920−1970, Beograd, 1970, 55; Đorđe Slijepčević, Istorija Srpske pravoslavne crkve 2, Beograd, 1991, 561−567.

[12] Detaljnije o međuratnoj kolonizaciji Banata: N. Gaćeša, Agrarna reforma i kolonizacija u Banatu 1919−1941, Novi Sad, 1972.

[13] U periodu 1920−1941. obnovljene su sledeće crkve na području Vojvodine: u Zrenjaninu, Novom Bečeju, Mokrinu (1928), Srpskom Svetom Petru, Rudnju, Srpskom Itebeju, Staroj Pazovi (1929), Kanjiži, Temišvarskoj Fabrici, Srpskom Svetom Martinu, Banatskom Karađorđevu, Šašincima (1930), Starom Bečeju, Krsturu, Srpskoj Crnji, Čoki, Uspenska crkva u Pančevu (1931), Nikolajevska crkva u Novom Sadu (1932), Brestovcu (1934), Uspenska crkva u Novom Sadu, Donjem Kovilju, Potpornju (1935), Almaška crkva u Novom Sadu, Bačkom Petrovcu, Padeju, Dupljaju, Kumanu (1937), Paragama, Sanadu, Šefkerinu, Beočinu, Borči, Itebeju (1938), Gospođincima, Silbašu, Begeču (1939), Tovariševu, Šidu (1940). Podaci o obnovi hramova preuzeti iz: Momir Lečić, „Izgradnja i obnova crkava i manastira od 1920. do 1941. godine” u: Srpska pravoslavna crkva 1920−1970, 65−125.

[14] Isto, 112a.

[15] Kapela Svetog Georgija je zakasnela i pojednostavljena varijanta neoklasicističkog stila sa tri tornja na zapadu, tj. kopija monumentalne Crkve Svetog Đorđa u Bečeju (1851). Ovu zadužbinsku kapelu zidao je novobečejski graditelj Pal Mađaš. Svetlana Bakić, „Graditeljsko nasleđe naselja na teritoriji opštine Novi Bečej”, Građa za proučavanje spomenika kulture Vojvodine, XX, Novi Sad, 1999, 30−31.

[16] Kapela Svetog Jovana Krstitelja je manja jednobrodna građevina, skladnih proporcija, zasvedena poluobličastim svodom. Ulazni portal je polukružno završen dok je manji zvonik naknadno dograđen. U kapeli se nalazi vredan ikonostas, rad Jovana Popovića (1853), prenet iz srušene Crkvice Svetog Jovana na Brukšancu.

[17] Ovu spomen-kapelu u okolini Subotice projektovao je arh. Franja de Negri (1903−1975) u čijem nevelikom opusu posebno mesto zauzima projekat Sokolskog doma u Subotici, građen izmeđju 1931−1936. godine.

[18] Kapela Dunđerskih privlačila je pažnju istraživača uglavnom zbog znamenitosti njenog ktitora i kvalitetno slikanog ikonostasa čiji je autor slikar Uroš Predić koji je, inače, u njoj i sahranjen. O kapeli detaljnije: D. Živanov, Ikonoslikarstvo u kapeli Bogdana Dunđerskog, Bečej, 1989; A. Kasaš, Kapela Bogdana Dunđerskog, veleposednika starobečejskog i srbobranskog; S. Radujko, „Kapela u bečejskom ataru”, u: Seoske i salašarske crkve u Vojvodini, 264−268, 269−273. Spomeničko nasleđe Srbije, Beograd, 1998, 127. (gde je i publikovana osnova kapele).

[19] Željko Škalamera, „Arhitekta Milan Tabaković (1860−1946)”, ZLUMS, br. 6, Novi Sad, 1970. Delo arhitekte Milana Tabakovića karakteristično je za proučavanje srpske arhitekture fin de siencle-a i početka XX veka. Njegovo obimno stvaralaštvo podudara se sa opštim tokovima arhitekture ovog razdoblja u vojvođanskim gradovima. Prethodne sakralne objekte, nastale još u vreme od 1895. do 1905 − Reformatorska crkva u Tisabeču i Nađpaladu, Minoritska crkva (Mala braća) u Nađanji i Aradu, koja je i najznamenitija − Milan Tabaković projektuje u raznim eklektičkim stilovima. Posle prelaska u Novi Sad Tabaković je tek povremeno aktivan na polju arhitektonskog projektovanja. Povremeno učestvuje na arhitektonskim konkursima, npr. za Beogradsku berzu, a tokom četvrte decenije izradio je i više projekata za sanaciju i obnovu pravoslavnih hramova u Aradu, Novom Sadu i dr. Tokom 1930. izradio je projekat za neizvedenu Rusku crkvu u Novom Sadu.

[20] Popis slikarskih i vajarskih dela u društvenom posedu i privatnoj svojini na području Banata V, Novi Sad, 1981, 83. Ikonostas u crkvi naslikao je Vladimir Zelinski 1935.

[21] Kalendar Srpske pravoslavne patrijaršije za prestupnu 1996. godinu, Beograd, 1996.

[22] Živko Marković, Petrovaradinska tvrđava, Novi Sad, 1989, 79.

[23] Crkva u Adi se spominje: Kalendar Srpske pravoslavne eparhije bačke za prestupnu 1944. godinu, 79; Lečić, nav. delo, 74; Srpska pravoslavna crkva 1920−1970, 390; Popis slikarskih i vajarskih dela u društvenom posedu i privatnoj svojini na području Bačke VI, Novi Sad, 1986, 9; Olivera Milanović-Jović, Iz arhitekture, slikarstva i primenjene umetnoosti Bačke − Topografski popis spomenika kulture u Bačkoj, Novi Sad, 1989, 43−44; O arhitekturi hrama i delovanju arh. Dake Popovića detaljnije: Vladimir Mitrović, „Graditeljski opus Dake Popovića (1886−1967)”, Građa…, XX, Novi Sad, 2000; Vladimir Mitrović, „Graditelji Novog Sada (druga polovina XIX − prva polovina XX veka)”, DaNS, br. 30, Novi Sad, 2000. i istoimeni CD-rom 2001. Vredan ikonostas prenet iz stare crkve slikao je Novak Radonjić 1863. godine, dok je zidne slike, sredinom četvrte decenije, izradio slikar Žarko Milinov. O slikarstvu ikonostasa crkve: M. Jovanović, Srpsko slikarstvo u doba romantizma, Novi Sad, 1976, 160−161.

[24] D. Popović, nav. delo.

[25] Lečić, nav. delo, 81; Popis… V, 21; Ikone na manjem ikonostasu naslikao je Uroš Predić 1927. godine.

[26] Lečić, nav. delo, 106; Srpska pravoslavna crkva 1920−1970, 370; V. Mitrović, nav. delo. Manji ikonostas izveden je od raznobojnog mermera i crnog granita. Ikone na platnu naslikao je Uroš Predić 1936. kao svoje poslednje crkveno delo. Kapelu je živopisao freskama kao imitaciju mozaika crkve na Oplencu samouki slikar-kopista Marko Milinov između 1934−1937.

[27] D. Popović, nav. delo.

[28] O crkvi u Orlovatu pisano je u više navrata: Anonim, „Nova pravoslavna crkva u Orlovatu”, Politika, 9. septembar 1927; Zoran Manević, „Delo arhitekte Dragiše Brašovana”, ZLUMS, br. 6, Novi Sad, 1970; Zoran Manević, „Naši neimari − Dragiša Brašovan”, Izgradnja, br. 8, Beograd, 1980, 51; A. Kadijević, nav. delo, 249; Spomeničko nasleđe Srbije, 297; Seoske i salašarske crkve u Vojvodini, 213−214. Ikone na ikonostasu naslikao je Uroš Predić 1926. godine.

[29] Lečić, nav. delo, 100; Srpska pravoslavna crkva 1920−1970, 391; Popis… VI, 42; M. Jovanović, nav. delo, 193. Ikonostas u crkvi naslikao je Stefan Stefanović 1927.

[30] Milivoje Matić (Novi Sad, 1897−1948) završio je građevinski fakultet u Budimpešti. Bavio se preduzimačkim i graditeljskim poslovima. Pored pomenutih crkava u Crvenoj Crkvi i Gardinovcima podigao je više objekata od kojih je najreprezentativniji Dom Srpska pravoslavna crkva Opštine u Vukovaru. B. Stanojev, „Milivoj Matić, građ. inž.” Enciklopedija Novog Sada, sv. 14, Novi Sad, 1999, 157−158.

[31] M. Kašanin, nav. delo, 39.

[32] O crkvi u Belegišu pisano je detaljno, posebno prilikom nedavne obnove: V. D. „Osvećena je crkva u Belegišu”, Politika, 5. VII 1927; Lečić, nav. delo, 76; Đ. Zlatkić, R. Božović-Lopičić, „Srpska pravoslavna crkva Svetog oca Nikolaja u Belegišu”, u: Seoske i salašarske crkve u Vojvodini, 538−542; A. Kadijević, nav. delo, 161.

[33] Slavko Kosirević je autor više objekata podignutih u Novom Sadu početkom četvrte decenije: Berza rada, stambena zgrada za činovnike na Malom Limanu i više drugih stambenih zgrada.

[34] Anonim, „Osvećena crkva u Kneževu”, Vreme, 6. oktobar 1929. Tekst u kom se kaže, pored ostalog, da je „ […] brz postanak ove crkve još jedan dokaz više o visoko razvijenoj nacionalnoj svesti našeg naroda što predstavlja duboko pouzdanje za moćnu budućnost naše ujedinjene države”. O crkvi detaljnije: A. Kadijević, nav. delo, 160−161.

[35] Lečić, nav. delo, 94; Popis… Banat  V, 50; O crkvi detaljnije A. Kadijević, Momir Korunović, Beograd, 1996, 88, 123.

[36] A. Kadijević, nav. delo, 83, 122.

[37] Isto.

[38] V. Mitrović, „Građa za proučavanje dela arh. Đorđa Tabakovića u Novom Sadu (1928−1941)”, Građa…, XVII, Novi Sad, 1994; V. Mitrović, „Graditelji Novog Sada”, DaNS, 30/2000. i istoimeni CD-rom, 2001. (sa starijom literaturom).

[39] A. Kadijević, nav. delo, 254. Autor navodi, bez preciznijih izvora, da je Tabaković autor crkava u Horgošu, Ruskom Selu, Ruskom Krsturu (?), Mošorinu (kapela je delo D. Popovića), Stajićevu, Banatskom Aleksandrovcu (verovatno se misli na Aleksandrovo, kasnije Velike Livade) i Vojvodi Stepi.

[40] O nastanku i naseljavanju naselja: I. Vojvodić, Rusko Selo u ratu i miru, Novi Sad, 1969; I. Vojvodić, S. Vojvodić, „Kolonizacija Ruskog Sela (1919−1941)”, Prilozi za poznavanje naselja i naseljavanja Vojvodine Matice srpske, Novi Sad, 1974. Crkva u Ruskom Selu se spominje: Lečić, nav. delo, 94; Seoske i salašarske crkve u Vojvodini, 123−124. Ikone na drvenoj pregradi i živopis izradio je akademski slikar Vladimir Zelinski 1934/35.

[41] O osnivanju i naseljavanju naselja: S. Živkov, „Oblici socijalne integracije u dva kolonistička sela (Stajićevo i Lukićevo)”, Prilozi za poznavanje naselja…, 109−167. Crkva u Stajićevu se spominje: Lečić, nav. delo, 95; Popis… Banat V, 76; Seoske i salašarske crkve u Vojvodini, 69−71; Publikacija Spomeničko nasleđe Srbije (387) donosi ocene i zapažanja o arhitektonskoj vrednosti hrama i posebno o ikonostasu čiji je veći deo delo Dimitrija Popovića iz 1772. Vredan ikonostas na kome su radili i drugi slikari ovde je prenet iz Orlovata. O njegovom slikarstvu: O. Milanović-Jović, „Iz slikarstva i primenjene umetnosti u Banatu”, Građa…, VI−VII/1976; M. Timotijević, Srpsko barokno slikarstvo, Novi Sad, 1996, 87.

[42] Crkva u Aleksandrovu se spominje: Lečić, nav. delo, 103; Popis… Banat V, 82.

[43] O crkvi u Vojvodi Stepi nešto više podataka: Popis… Banat V, 85; Srpska pravoslavna crkva 1920−1970, 389. Ikonostas je naslikao Naum Andrić 1939/40.

[44] Lečić, nav. delo, 103; Popis… Banat V, 41−42.

[45] Crkva u Hajdučici se spominje: Lečić, nav. delo, 107; Popis… V, 31. Ktitor hrama je bila Olga S. Jovanović Dunđerski. Kvalitetno rezan ikonostas u maniru ohridskih duborezaca oslikao je ruski emigrant, akademski alikar Ivan Dikij. Srpska pravoslavna crkva 1920−1970, 386.

[46] Crkva u Debeljači se spominje: Lečić, nav. delo, 113; Popis… Banat V, 23; Seoske i salašarske crkve u Vojvodini, 77−78. Ikonostas je rad slikara Vladimira Zelinskog iz 1936.

[47] Crkva u Putnikovu se spominje: Lečić, nav. delo, 108; Popis… Banat V, 70. Ikonostas je nalikao slikar Vladimir Zelinski.

[48] Pavle Vasić, Umetnička topografija Sombora, Novi Sad, 1984, 107, 285−286. Seoske i salašarske crkve u Vojvodini, 80. (ilustracija: S. Stojkov). Kalendar…, 80.

[49] Manastir se spominje: Lečić, nav. delo, 113; Popis… Banat V, 104; Kalendar…, 66. Ikonostas je nalikao Svetislav Vuković, crkveni slikar iz Vršca tokom 1935.

[50] O crkvi u Bačkoj Topoli detaljnije: Lečić, nav. delo, 116; Popis… Bačka VI, 12; O. Milanović-Jović, nav. delo, 96, 99; Imre Harkai, Graditeljstvo Bačke Topole, Temerin, 1992, 52−54. U navedenoj literaturi nema podataka o graditelju Crkve Svetog Ilije. Ikone na ikonostasu naslikao je Stefan Stefanović 1938−1939.

[51] Popis… Banat V, 79; Kalendar…, 64. Delovi ikonostasa i ikona preneti su u Šurjan iz Čavoša u Rumuniji.

[52] Lečić, nav. delo, 116; Popis… Banat V, 19; Kalendar…, 63.

[53] Popis… Banat V, 52. Nikolinci se nalaze u jugoistočnom Banatu, u blizini Alibunara.

[54] Popis… Banat V, 89−90.

[55] Popis… V, 24; Seoske i salašarske crkve u Vojvodini, Novi Sad, 1998, 124.

[56] Kuštilj se nalazi u blizini rumunske granice, na obali reke Karaš. Crkva se spominje: Olivera Milanović-Jović, „Iz slikarstva i primenjene umetnosti u Banatu”, Građa…, VIII−IX, Novi Sad, 1978/79, 162−163; Popis… V, 42−43; Spomeničko nasleđe Srbije, 240.

[57] Ovča se nalazi u južnom Banatu, u blizini Pančeva. Crkva se pominje: Popis… V, 60; A. Kadijević, nav. delo, 160−161.

Arhitekta Juraj Najdhart i Novi Sad

Са стране

Juraj Najdhart

Juraj Najdhart

Kada je početkom leta 1937. godine raspisan međunarodni konkurs za urbanističko rešenje Novog Sada, arhitekta Juraj Najdhart (1901−1979) osvojio je drugu otkupnu nagradu sa radom pod šifrom „Atina”. Na konkursu je od 13 prispelih radova 9 uzeto u obzir jer su ispunili sve konkursne uslove. Prva nagrada nije dodeljena, drugu nagradu dobio je beogradski arhitekta i urbanista Branko Maksimović, dok su treću ravnopravno podelili radovi arh. Mihajla Radovanovića iz Beograda i zajednički rad peštanskog arhitekte Đerđa Korompaia i Novosađanina Nenada Pecića. Na konkursu su između ostalih učestvovali i arh. Vladimir Antonić iz Zagreba i Mate Bajlon, tada nastanjen u Sarajevu.

Zajedno sa nagrađenim autorima arh. Najdhart je pozvan na uži konkurs, organizovan tokom 1938. godine i tada mu je poverena izrada Regulacionog plana, kao i izrada direktivnih planova za neke trgove u Novom Sadu na čemu je radio u periodu 1939−1941. U tom periodu Najdhart će izraditi niz regulacionih studija – Šumadijske ulice, trga oko Riblje pijace i još nekih poteza u samom centru grada.

Naglašen radikalizam koji Najdhart primenjuje tretirajući najuži centar grada iz današnje perspektive izgleda ne samo kao plod urbanističkih zabluda toga vremena već i kao potpuno odsustvo obzira prema zatečenom stanju i graditeljskom nasleđu. Na izložbi održanoj tokom februara i marta 1939. godine, u dvorani Trgovinsko-industrijske i zanatske komore, Najdhart je izložio planove regulacija Novog Sada, Radničkog naselja i civilnog aerodroma. Od arhitektonskih projekata na izložbi su predstavljeni i projekti pojedinih trgova u Novom Sadu, te tip stambene kuće „zelenog grada”, na primeru Novog Sada. Na predavanju tokom trajanja izložbe Najdhart je rekao da se zalaže za „zeleni grad” koji bi bio toliko elastičan da se može primeniti bez velikih žrtava, jer predviđa sukcesivnu izgradnju. Gradski organizmi kao umetničke tvorevine (kolektivnog) ljudskog duha moraju biti elastični i adaptilni, smatrao je Najdhart.

Uporedo sa razradom Regulacionog plana Novog Sada Najdhart je za grad izradio i generalni urbanistički plan, nivelacione planove, te uredbe i pravilnik za urbanizaciju Novog Sada (Karlić-Kapetanović, 91). U Regulacionom planu koji je Najdhart radio u godinama pred početak Drugog svetskog rata ponovio je neka svoja rešenja iz pređašnjeg konkursnog rada koja su poslužila kao osnove i u kasnijem planskom organizovanju i razvoju grada – velika bulevarska osa prema novom mostu na Dunavu, stambena naselja uz reku, izmeštanje industrije i železnice van grada i sl. Tomislav Premerl smatra da je Najdhartov Regulacioni plan Novog Sada „jedan od najsmionijih i najrevolucionarnijih kompleksnih sagledavanja i oblikovanja jednog većeg grada, jer Najdhart rešavajući zadatak u totalu i u detalju, postojeći gradski prostor logično veže kao integralnu celinu sa novim delovima grada, a novim shvaćanjem i naprednom prostornom mišlju na planu grada nove funkcije prostora; on postojeći grad preoblikuje ne oduzimajući mu poseban karakter, već upravo specifičnost postojećeg prostora smišljeno gradi u veliku celinu modernog gradskog organizma”. Ne ulazeći kritički u pojedinosti odnosa prema nasleđenoj graditeljskoj baštini, Premerl nastavlja pohvalu plana koji, po njemu, „velikim potezima riješava promet, osobito povezivanje rijeke i grada u svim vidovima, od funkcije i prostorne organizacije pristaništa, do oblikovanja prostora uz rijeku i veza sa Petrovaradinom na desnoj obali”. Mada je Najdhartov plan nezvanično prihvaćen neposredno pred početak Drugog svetskog rata, od njega se kasnije odustalo i dugo godina je bio zaboravljen. Kasniji istraživači Najdhartovog dela su ispravno smatrali da novosadski plan predstavlja „domišljenu formu jednog razdoblja i jedne generacije”. (Karlić-Kapetanović, 92) U osnovi, to je grad korbizijanskog shvatanja urbanizma gde je u funkcionalnom smislu dosledno sproveden princip zoniranja teritorija. U tretiranju saobraćaja ovaj plan je znatno radikalniji od prethodnog, rađenog za konkurs 1937, i upravo će ta strana planerskog problema biti glavna manjkavost zbog koje plan neće biti uzet u obzir u neposrednom vremenu posle rata. Glavna karakteristika saobraćaja je stvaranje novih i jakih pravaca bulevarskog tipa, koji presecaju celokupnu teritoriju, podjednako i staru i novu, naslućujući tako narastajuću ulogu drumskog saobraćaja. (Pušić, 125)

Na poziv zagrebačkog časopisa Čovjek i prostor, Najdhart je 1970. godine izradio idejnu skicu za rekonstrukciju starog dela Novog Sada, u kojoj nije odustao od svojih starih urbanističkih zamisli – čvrsta blokovska rešenja unutar stare zatečene urbane matrice sa masivnom višeetažnom gradnjom. Crtež je, uz komentar o celini pitanja rekonstrukcije dela starog novosadskog gradskog jezgra, publikovan u časopisu Građa za proučavanje spomenika kulture (sveska IV−V).

Literatura i izvori: Dušan Grabrijan, „Natječaj za regulaciju Novog Sada – kratki grafičko-analitički prikaz natječajnog rada projekta Atina’”, Građevinski vjesnik, br. 10, Zagreb, 1937, 145−148; Anonim, „U nedelju se otvara izložba regulacionih planova Novog Sada arhitekte g. Juraja Najdharta”, Dan, Novi Sad, 26. februar 1939; Anonim, „Arhitekta g. Juraj Najdhart održao je predavanje o razvoju i principima modernog urbanizma sa primerom na Novi Sad”, Dan, Novi Sad, 1. mart 1939; Juraj Najdhart, Regulacioni plan Novog Sada – separat iz projekta, Novi Sad, 1940; Tomilav Premerl, „Hrvatska moderna arhitektura između dva rata”, Arhitektura, br. 156−157, Zagreb, 1976, 16, 43-44. (uz tekst objavljeni likovni prilozi). Regulacija Novog Sada i aerodrom u Novom Sadu; Ljubinko Pušić, Urbanistički razvoj gradova u Vojvodini u XIX i prvoj polovini XX veka, Matica srpska, Novi Sad, 1987, 124−125, 140−144; Jelica Karlić-Kapetanović, Juraj Najdhart – život i djelo, „Veselin Masleša”, Sarajevo, 1990, 89−92, 323, 335.

Vladimir Mitrović

DaNS, br. 23, Novi Sad, 1998, 33.

Građevinarstvo i ekonomija između dva svetska rata

Са стране

Đorđe Tabaković, Kuca Deđanskih, Novi Sad, 1933.

Đorđe Tabaković, Kuca Deđanskih, Novi Sad, 1933.

Kreditom na kredit do nove zgrade

Poslednjih godina Novi Sad je postao najaktivnije gradilište u zemlji u kome se gradi veliki broj stambenih zgrada i tako nastavlja trend neutoljive potrebe za novim stanovima prisutan tokom čitavog XX veka. Povodom toga, osvrnućemo se na situaciju stanogradnje iz prve polovine veka, jer u građevinskim iskustvima ovog perioda možemo prepoznati preteču današnjeg sistema investicija kada je reč o podizanju novih stambenih objekata. Sledi prilog u kome se na osnovu poznatih primera razmatraju socijalni i ekonomski aspekti stambene izgradnje u Novom Sadu između dva svetska rata.

Početkom XX veka Novi Sad je provincija koja se još uvek nalazi na južnim obroncima Austrougarske monarhije. Naglašena mađarizacija društvenog života buduće vojvođanske prestonice donela je akcije na podizanju nekoliko velikih, reprezentativnih objekata državne namene čija je izgradnja bila finansirana direktno iz državnog budžeta – Sudska palata, Gradska bolnica, Jodna banja, škola i kasarna u Futoškoj ulici itd. U isto vreme nastaju i brojne manje porodične kuće, kao i nekoliko stambenih i stambeno-poslovnih palata građenih privatnim kapitalom ili bankarskim kreditima uz projekte prestoničkih, peštanskih arhitekata (Baumhorn Lipot, Karolj Kovač, Arkai Aladar).

Početak Prvog svetskog rata zaustavio je relativno povoljan trend izgradnje tako da se do skoro sredine dvadesetih godina u gradu uglavnom ništa nije gradilo, ni u privatnom, a posebno ne u državnom sektoru. Posle okončanja rata, osim Beograda, koji je kao nova prestonica pokazao očevidni napredak, Novi Sad je, kao retko koji grad u zemlji, doživeo pravi populacioni, a potom i građevinski bum. Odmah posle rata Novi Sad je imao oko 35 hiljada stanovnika. Po prvom službenom popisu iz 1921. u gradu su živela 39.122 lica, a po rezultatima opštinskog popisa iz 1929. broj stanovnika je narastao na 56.366. Tokom 1931. bila su 64. 002 stanovnika, a krajem 1933. broj stanovnika Novog Sada prelazi 70 hiljada, po podacima iz dnevnih novina Dan i nedeljnika Novi Sad iz tog vremena.

Građevinska politika

Prateći doseljavanje stanovništva talas nove izgradnje zahvatio je Novi Sad, posebno njegove rubne krajeve, tokom treće decenije, kada je u novoformiranim naseljima podignuto na desetine privatnih porodičnih kuća čija izgradnja nije zahtevala ogromna materijalna sredstva koja su obezbeđivana uglavnom prodajom poljoprivrednog zemljišta u okolini ili u dubljoj unutrašnjosti Vojvodine ili, pak, podizanjem kredita. Taj talas izgradnje pratila je nova državna politika koja je za nove oblasti predvidela i veći broj kasarni, bolnica i školskih zgrada.

U samom centru grada, njegovoj neposrednoj okolini, kao i na periferiji, nicale su, skoro preko noći, nove zgrade, po novinskim izveštajima lepe i moderne palate. Na periferiji grada građevinska delatnost je pokazala takvu živost da su za nekoliko godina podignuta čitava naselja na praznom zemljištu. Tamo su najvećim delom bile sagrađene prizemne kuće za stanovanje, sve ulice su bile regulisane, a sva naselja − Ivandansko, Vidovdansko, Adamovićevo, Mali i Veliki Liman − snabdevena i električnim osvetljenjem koje je bilo finansirano iz gradskog i državnog budžeta. Naglim napredovanjem građevinske delatnosti, koje je nastupilo kao posledica rapidnog povećanja broja stanovnika, Novi Sad se počeo i prostorno širiti na nove gradske teritorije. U periodu 1918−1932. godine Građevinsko odeljenje novosadske opštine izdalo je ukupno 6.412 građevinskih dozvola za izgradnju objekata različitih namena. U tom periodu u Novom Sadu su sagrađene 33 trospratne palate, 67 dvospratnih i 141 jednospratna. Izgrađeno je 2.767 prizemnih zgrada, 50 tvornica, 452 radionice, 593 radnji i lokala, 346 kancelarijskih prostora, 40 kafana i gostionica, 15 dvorana, 9 sanatorijuma, 5 kapela, 2 bioskopa itd. Rekordna godina tog perioda bila je 1930. kada je i pored velike svetske krize izdato ukupno 715 građevinskih dozvola. U istom periodu radilo je preko 60 preduzeća, investiran je uglavnom domaći kapital, a retko strani i to samo u nekoliko najvećih preduzeća.

Nestašica manjih stanova

Posle kratkotrajnog zatišja na građevinskom polju izazvanog odjecima velike svetske ekonomske krize, izgradnja je intezivirana posle novog preuređenja države kada je podelom na banovine Novi Sad postao prestonica Dunavske banovine. Novi administrativni centar privukao je veći broj doseljenih porodica koje su u grad stigle činovničkim poslom ili zbog želje za zaposlenjem u nekom od industrijskih ili zanatskih preduzeća koja su tih godina postala aktuelna za „putujuće” radnike ili siromašne poljoprivrednike.

I pored ogromne nestašice stanova, tokom četvrte decenije u gradu je podignut veći broj višespratnih stambenih zgrada za bogatije slojeve građana, tzv. najamne, rentijerske zgrade. Ipak, nestašica stanova, posebno onih manjih i jeftinijih, koje bi današnjim rečima mogli okarakterisati kao socijalna izgradnja, bila je i ostala tokom međuratnog perioda jedan od najakutnijih problema grada. Nažalost, za privatne, a jeftine i dobre stanove najmanje se čini, piše nedeljnik Novi Sad (23. novembar 1929), zidaju se doduše mnoge nove privatne kuće sa velikim brojem stanova, no to su sve veliki i skupi stanovi, a za siromašniji svet nema dosta pogodnih i jeftinih stanova, a takvih bi najviše trebalo. Slična situacija i hronični nedostatak manjih stanova trajali su sve do kraja decenije. Izgradnju grada je donekle pratila i planska delatnost. Neki vid preteče današnjih regulacionih i urbanističkih planova (1921, 1930, 1937, 1941) donosio je i novine u uređenju prostora. Ipak, i pored određenog napretka, posebno kada je u pitanju konkurs za urbanistički plan Novog Sada koji nije do kraja ostvaren, ovi planovi nisu uspeli da reše akutni problem nedostatka stambenog prostora. Gradska uprava je putem uredbi i statuta podsticala izgradnju zgrada određene spratnosti (uglavnom dva ili tri) nametanjem brojnih dažbina za neizgrađene gradske placeve čime su investitori bili primoravani da popune svoje placeve novim zgradama ili da ih prodaju onima koji su sposobni da grade. Na taj način gradska uprava je ubirala sredstva koja je kasnije ulagala u infrastrukturu i uređenje gradskih ulica.

Tokom druge polovine četvrte decenije uslovi za podizanje zgrada su postali znatno povoljniji. Cena građevinskog materijala – kreč, cement, pesak, opeka i drvna građa – u tom periodu znatno je opala, kao i nadnice građevinskih radnika. Razlog je bio jedan, ali najteži – oskudica novca, beleži novosadski Dan (12. jul 1936). Prema podacima koje nude dnevne novine, najviše novih zgrada podižu pripadnici trgovačkog staleža, potom advokati, lekari, rentijeri i ekonomi. Najmanje i sasvim retko kuće podiže činovnički stalež. Nešto kasnije, preko brojnih penzionih fondova banaka, državnih ustanova i kreditnih zavoda, gradi se i nešto više objekata za pripadnike narastajućeg činovničkog sloja Novosađana. U periodu 1932−1938. godine podignuto je 19 trospratnica, 59 dvospratnica, 83 jednospratne zgrade, kao i 1.016 prizemnih objekata. Koliki je bio interes javnosti za ovu problematiku govori i činjenica da se početkom četvrte decenije, kada jenjava velika svetska kriza, u Novom Sadu pojavilo nekoliko specijalizovanih novina, doduše kratkog veka – Kućevlasnik (1932−1934), Kiradžija i Stanar (1933).

 Investitori i krediti

U međuratnom periodu bitno su promenjeni obim i dinamika tržišta nekretnina, posebno u Beogradu i Novom Sadu kao vodećim gradskim centrima istočnog dela Kraljevine Jugoslavije. Stalni porast cena građevinskog zemljišta, kao i mogućnost špekulacija na tržištu stanova prouzrokovali su znatan priliv stranog i domaćeg privatnog kapitala u stambenu izgradnju. Kućevlasništvo je postalo posebno unosan i profitabilan posao u koji se, osim za podizanja zgrada, nije moralo previše ulagati. Kirije za iznajmljivanje stanova su bile izuzetno visoke pa se samim izdavanjem stanova mogao u nekom razumnom vremenu pokriti trošak otplate kredita za izgradnju kuće ili višespratnog objekata. Tako je porastao broj izgrađenih porodičnih kuća sa odvojenim stanovima za izdavanje i na taj način su i pripadnici srednje klase, sa manjim prihodima, mogli sebi priuštiti izgradnju sopstvene kuće. U Beogradu je u ovom periodu izgrađeno oko tri hiljade porodičnih kuća, od kojih veliki broj čine objekti podignuti na novim lokacijama van užeg gradskog centra. Na taj način su u Beogradu formirana čitava naselja individualnog, porodičnog stanovanja – Dedinje, Senjak, Kotež, Neimar, Profesorska i Činovnička kolonija – dok se u Novom Sadu takva izgradnja mogla pratiti u okolini danas potpuno izmenjenih ulica Cara Dušana, Tesline, nekadašnjeg Malog Limana, ulice Vase Stajića. Reč je o područjima delimično sačuvanim od masovnije posleratne izgradnje. Sa kolektivnom stambenom izgradnjom bila je nešto drugačija situacija. Prvenstveno se to odnosi na veća materijalna sredstva koja su bila potrebna za izgradnju višespratnog objekta sa većim brojem stambenih jedinica što je dovodilo i do zahteva za višim kreditima, ali i do lakše otplate putem izdavanja stanova, poslovnog prostora ili njihove pojedinačne prodaje.

Gradilo se ugavnom putem kredita koji je podizan kod mnogobrojnih banaka ili kreditnih zavoda (saveznih i lokalnih) uz obavezne hipoteke na zemljište, postojeće zgrade, fabrička ili zanatska postrojenja. Krediti su se mogli uzimati u direktnim pogodbama, pa je bio čest slučaj uzimanja kredita na kredit, čime se prvom kreditnom sumom podizao novi. Banke i druge kreditne ustanove su jureći svoj profit sasvim slobodno ulazile u kreditiranje solventnih građana prihvatajući sve važeće tapije, kao i ostale načine obezbeđivanja svog kapitala. Naravno da je bilo i slučajeva kada investitori nisu mogli vratiti kredit, niti na bilo koji drugi način udovoljiti zahtevima (nekada sasvim lihvarske prirode) banaka ili poverilaca. Jedan od poznatijih slučajeva bilo je podizanje palate Jugoslovenskog dnevnika 1936. u blizini Banovine (u to doba jedinih dnevnih novina na srpskom jeziku u Vojvodini), a po projektu arh. Đorđa Tabakovića. O podizanju ove palate čak se raspravljalo i u samom tadašnjem parlamentu, a sve je rezultiralo gašenjem novina i prodajom palate. Vlasnici nekih građevinskih preduzeća, preduzimači i arhitekti – Czoczek & Raiman, Paqvor & Hallerr i drugi – usled akumulacije kapitala, pada cena materijala i radne snage, uspeli su da u poslednjim godinama pred Drugi svetski rat podignu nekoliko stambenih zgrada rentijerske namene po svojim projektima, postajući tako pravi kućevlasnici poput onog Pekićevog junaka Arsenija Njegovana, zaljubljenika u vlastite zgrade.

Vladimir Mitrović

DaNS, br. 49, Novi Sad, 2005, 52−53.